Cəza çəkməkdən azad etmə

⚠ İmtahan tələsi: şərti azad etmə (maddə 167.0.3) ilə çəkilməmiş hissənin daha yüngül cəza növü ilə əvəz edilməsi (maddə 167.0.4) ayrı-ayrı bəndlərdə göstərilən əsaslardır. Amnistiya və əfv bir bənddədir (maddə 167.0.5), qaydaları isə fərqlidir (maddə 170.3–170.4).

Cəza müddəti qurtaranda azad etmə qaydası (maddə 168)

Müəyyən vəzifə tutma və ya müəyyən fəaliyyətlə məşğul olma hüququndan məhrum etmə, ictimai işlər, islah işləri, azadlığın məhdudlaşdırılması, müəyyən müddətə azadlıqdan məhrum etmə, hərbi xidmət üzrə məhdudlaşdırma və intizam xarakterli hərbi hissədə saxlama cəzalarının müddəti cəza çəkmənin axırıncı günü bitir (maddə 168.1). Müəyyən müddətə azadlıqdan məhrum etmə cəzasını çəkən cəzanın icrası yerindən axırıncı günün birinci yarısında azad edilir; müddət istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram və ya ümumxalq hüzn gününə düşsə, məhkum həmin günlərdən əvvəlki gün azad edilir; aylarla hesablananda müddət axırıncı ayın müvafiq günündə, belə gün yoxdursa, həmin ayın axırıncı günü qurtarır (maddə 168.2).

Azad edilərkən məhkuma mal və qiymətli əşyalar, şəxsi hesabındakı pul, şəxsi sənədlər, şəxsiyyət vəsiqəsi, əmək kitabçası və pensiya vəsiqəsi (olduğu halda), azad olunma və əmək fəaliyyəti barədə sənədlər verilir (maddə 168.3); şəxsiyyət vəsiqəsi, Əmək Məcəlləsinin 7-ci maddəsinin 2-1-ci hissəsi ilə müəyyən edilmiş şəxslərə münasibətdə isə əmək kitabçası şəxsi işdə olmasa, müdiriyyət əvvəlcədən alınması üçün tədbir görür (maddə 168.4).

Şərti olaraq vaxtından əvvəl azad etmə sənəd məhkəmədən daxil olduğu gün, sənəd iş günü qurtardıqdan sonra alındıqda isə növbəti gün səhər həyata keçirilir (maddə 168.5). İslah işlərində icra məmuru cəza müddətinin qurtardığı gün, məhkum bu cəzadan başqa əsasla azad edildikdə isə müvafiq sənədi aldıqdan sonra növbəti gündən gec olmayaraq işəgötürənə tutulmaların dayandırılması barədə məlumat verməlidir (maddə 168.6). Hökmün ləğvi ilə azad edilən şəxsə cəzanı icra edən müəssisə və ya orqan əmlak, əmək, yaşayış və digər itirilmiş hüquqların bərpası qaydasını izah edir, azad etmə sənədində isə ondan dövlət adından rəsmi üzr istənilir (maddə 168.7).

⚠ İmtahan tələsi: azad etmə vaxtı axırıncı günün birinci yarısıdır, «günün sonu» yox; müddət istirahət, səsvermə, bayram və ya ümumxalq hüzn gününə düşəndə məhkum həmin günlərdən əvvəlki gün azad edilir (maddə 168.2).

Hərbi qulluqçuların xəstəliyə görə azad edilməsi (maddə 169)

Hərbi xidmət üzrə məhdudlaşdırmaya və ya intizam xarakterli hərbi hissədə saxlamaya məhkum olunan hərbi qulluqçu xəstəliyə görə hərbi xidmətə yararsız sayıldıqda cəzanın çəkilməmiş hissəsindən azad edilir; həmin hissəni məhkəmə daha yüngül cəza növü ilə əvəz edə bilər (maddə 169).

Kim ərizə, kim təqdimat, kim vəsatət verir (maddə 170)

Şərti azad etmə, çəkilməmiş hissənin daha yüngül cəza ilə əvəz edilməsi, habelə cəzanın təxirə salınması tətbiq oluna bilən məhkum Cinayət-Prosessual Qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada məhkəməyə ərizə ilə müraciət edə bilər (maddə 170.1).

• şərti azad etmə və əvəz etmə zamanı cəzanı icra edən müəssisə və ya orqanın məhkumun cəzaçəkmə müddətində davranışı, əməyə, təhsilə və törətdiyi cinayətə münasibəti barədə mülahizəsi nəzərə alınır; mülahizə ilə birlikdə şəxsi iş göndərilir (maddə 170.2);
• amnistiyanın tətbiqi qaydalarını amnistiya aktını qəbul etmiş orqan müəyyən edir (maddə 170.3);
• əfv etməyə təqdim olunan məhkum barəsində cəzanı icra edən müəssisə və ya orqan vəsatət verir (maddə 170.4);
• psixi və sair ağır xəstəliklə əlaqədar azad etmə barədə məhkəməyə məhkumun özü və ya qanuni nümayəndəsi ərizə, cəzanı icra edən müəssisə və ya orqan isə təqdimat verir; təqdimatla birlikdə tibbi-sosial komissiyasının rəyi və şəxsi iş göndərilir, təqdimatda məhkumun bütün cəzaçəkmə müddətində davranışı barədə məlumat olmalıdır (maddə 170.5);
• ictimai işlər və ya islah işləri çəkən məhkum qadın hamiləlik və ya doğuşa görə işdən azad olunduğu andan təxirə salınma barədə məhkəməyə ərizə verə bilər (maddə 170.6).

Ərizə rədd edilərsə, təkrar ərizəyə rədd haqqında qərarın qəbul edildiyi gündən ən azı altı ay sonra baxıla bilər (maddə 170.7).

📌 Qeyd: sənədləri qarışdırmayın — məhkum ərizə, cəzanı icra edən müəssisə xəstəlik üzrə təqdimat, əfv üzrə vəsatət, şərti azad etmə və əvəz etmə üzrə isə mülahizə verir. Xəstəliyə görə azad etmədə tibbi-sosial komissiyanın rəyi təqdimatla birlikdə göndərilir (maddə 170.5).

Ömürlük azadlıqdan məhrum etmə: əvəz etmə və şərti azadlıq (maddə 171)

Ömürlük azadlıqdan məhrum etməyə məhkum olunmuş şəxs Cinayət Məcəlləsi ilə müəyyən olunmuş müddət keçdikdən sonra cəzasının müəyyən müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə əvəz edilməsi və ya şərti olaraq vaxtından əvvəl azad edilməsi barədə məhkəməyə ərizə verə bilər (maddə 171.1). Ərizə rədd edilərsə, təkrar ərizəyə ən azı bir il sonra baxıla bilər (maddə 171.2).

⚠ İmtahan tələsi: təkrar ərizəyə baxılma üçün gözləmə müddəti eyni deyil — ümumi qaydada ən azı 6 ay (maddə 170.7), ömürlük azadlıqdan məhrum etmədə isə ən azı 1 il (maddə 171.2). Müddət hər iki halda rədd haqqında qərarın qəbul edildiyi gündən hesablanır.

Cəzanın çəkilməsinin təxirə salınması (maddə 172)

Cəzaçəkmə müəssisələrində cəza çəkən hamilə və ya on dörd yaşına qədər uşağı olan məhkum qadınların, habelə on dörd yaşına çatmamış uşağını təkbaşına böyüdən kişilərin cəzalarının çəkilməsi məhkəmə tərəfindən uşaq on dörd yaşına çatanadək təxirə salına bilər (maddə 172.1). Şəxsiyyət əleyhinə ağır və ya xüsusilə ağır cinayətə görə beş ildən çox müddətə azadlıqdan məhrum etməyə məhkum olunmuş bu şəxslərə təxirə salma tətbiq edilmir (maddə 172.2).

Məhkum məhkəməyə ərizə ilə müraciət edə bilər; ərizəyə xasiyyətnamə, zəruri yaşayış şəraiti yaradılması barədə qohumlarının yazılı razılığı, hamiləlik haqqında həkimin rəyi və ya uşağın doğum haqqında şəhadətnaməsinin surəti əlavə olunur; məhkəmə müdiriyyətin mülahizəsini nəzərə alır (maddə 172.3). Qərarı alan müdiriyyət məhkumu azad edir və ondan on beş gün müddətində yaşayış yeri üzrə probasiya qurumuna qeydiyyat üçün müraciət etməsi barədə iltizam alır (maddə 172.4). Məhkum yaşayış yerinə dövlət hesabına gedir (maddə 172.5). Azad olunduğu vaxtdan üç gündən gec olmayaraq məhkəməyə və probasiya qurumuna, azad etmə tarixi göstərilməklə, qərarın surəti göndərilir (maddə 172.6). İcra məmuru şəxsi qeydiyyata götürür və nəzarəti həyata keçirir (maddə 172.7), qeydiyyatdan sonra üç gün ərzində azad edildiyi cəzaçəkmə müəssisəsinə məlumat göndərir (maddə 172.8).

Təxirə salınma şərtləri pozulanda (maddə 173)

Məhkum azad edildiyi gündən on beş gün ərzində qeydiyyat üçün üzrsüz səbəbdən icra məmuruna müraciət etmədikdə, yerinin müəyyən edilməsi üçün tədbirlər görülür, yeri müəyyən olunmadıqda isə icra məmurunun qərarı ilə axtarış elan edilir və qərarın surəti müvafiq icra hakimiyyəti orqanına göndərilir (maddə 173.1). Məhkum uşağı tərbiyə etməkdən boyun qaçırdıqda və ya uşaqdan imtina etdikdə icra məmuru rəsmi xəbərdarlıq edir (maddə 173.2); xəbərdarlıqdan sonra davam edərsə, məhkəməyə təxirə salınmanın ləğvi və məhkumun cəzanın icrası yerinə göndərilməsi barədə təqdimat verir (maddə 173.3).

Uşaq on dörd yaşına çatdıqda və ya vəfat etdikdə məhkəmə məhkumun davranışını və uşağın tərbiyəsinə münasibətini nəzərə alaraq onun şərti olaraq vaxtından əvvəl azad edilməsi, çəkilməmiş hissənin daha yüngül cəza ilə əvəz edilməsi, yaxud cəzaçəkmə müəssisəsinə göndərilməsi məsələsini həll edir; icra məmurunun mülahizəsi nəzərə alınır (maddə 173.4).

⚠ İmtahan tələsi: təxirə salınma özü-özünə cəzadan azad etmir — uşaq on dörd yaşına çatanda məsələni yenidən məhkəmə həll edir və məhkumu cəzaçəkmə müəssisəsinə də göndərə bilər (maddə 173.4). Xəbərdarlığı və axtarış qərarını isə məhkəmə yox, icra məmuru verir (maddə 173.1–173.2).

Azad edilmiş şəxsin hüquqi vəziyyəti (maddə 174)

Azad edilmiş şəxslər məhkumluğu olanlar üçün qanunvericiliklə müəyyən edilmiş məhdudiyyətlər nəzərə alınmaqla Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının hüquqlarından istifadə edir və vəzifələri daşıyır (maddə 174.1). Əcnəbilər və ya vətəndaşlığı olmayan şəxslər azad edildikdə, cəzanı icra edən orqan onların ölkə ərazisində olmasının hüquqi əsaslarını müəyyən etmək üçün müvafiq icra hakimiyyəti orqanına məlumat verir; həmin orqan şəxsin qalması və ya ərazidən kənara çıxarılması məsələsini həll edir (maddə 174.2).

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 12 fakt

1. Azad etmə əsasları 6 bənddədir: müddətin qurtarması, hökmün ləğvi ilə icraata xitam, şərti azad etmə, daha yüngül cəza ilə əvəz etmə, amnistiya və ya əfv, xəstəlik və qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş digər əsaslar (maddə 167.0)
2. Müəyyən müddətə azadlıqdan məhrum etmədə azad etmə — axırıncı günün birinci yarısında; istirahət, səsvermə, bayram və ya hüzn gününə düşərsə, əvvəlki gün (maddə 168.2)
3. Şərti azad etmə sənəd məhkəmədən daxil olduğu gün, iş günündən sonra gələrsə növbəti gün səhər icra olunur (maddə 168.5)
4. Hökmün ləğvi ilə azad edilən şəxsdən azad etmə sənədində dövlət adından rəsmi üzr istənilir (maddə 168.7)
5. Hərbi xidmət üzrə məhdudlaşdırmaya və ya intizam xarakterli hərbi hissədə saxlamaya məhkum hərbi qulluqçu xəstəliyə görə xidmətə yararsız sayıldıqda çəkilməmiş hissədən azad edilir; onu məhkəmə daha yüngül cəza ilə əvəz edə bilər (maddə 169)
6. Şərti azad etmə, əvəz etmə və təxirə salma üçün məhkum məhkəməyə ərizə ilə müraciət edə bilər (maddə 170.1)
7. Şərti azad etmə və əvəz etmədə müəssisənin mülahizəsi nəzərə alınır, onunla şəxsi iş göndərilir; əfvdə müəssisə vəsatət, psixi və sair ağır xəstəlikdə təqdimat verir, ona tibbi-sosial komissiyanın rəyi + şəxsi iş qoşulur (maddə 170.2, 170.4–170.5)
8. Amnistiyanın tətbiqi qaydalarını amnistiya aktını qəbul etmiş orqan müəyyən edir (maddə 170.3)
9. Rəddən sonra təkrar ərizəyə ümumi qaydada ən azı 6 ay, ömürlük azadlıqdan məhrum etmədə ən azı 1 il sonra baxıla bilər (maddə 170.7, 171.2)
10. Təxirə salma uşaq 14 yaşına çatanadək; şəxsiyyət əleyhinə ağır və ya xüsusilə ağır cinayətə görə 5 ildən çox azadlıqdan məhrum etmədə tətbiq edilmir (maddə 172.1–172.2)
11. Azad edildikdən sonra 15 gün — probasiya qurumuna müraciət iltizamı; 3 gün — qərarın surətinin göndərilməsi və icra məmurunun məlumatı (maddə 172.4, 172.6, 172.8)
12. Uşaq 14 yaşına çatdıqda və ya vəfat etdikdə şərti azad etmə, daha yüngül cəza ilə əvəz etmə və ya cəzaçəkmə müəssisəsinə göndərilmə məsələsini məhkəmə həll edir (maddə 173.4)

Biliyini yoxla: Dərs 14 testi — 25 sual · bütün testlər

Əvvəlki mövzu: intizam xarakterli hərbi hissə (maddə 138–166).

Növbəti mövzu: adaptasiya, nəzarət və müsadirə (maddə 175–190).