Dərc, qüvvəyə minmə və geriyə qüvvə

Səlahiyyətli dövlət orqanlarından rəsmi nəşr orqanlarına daxil olmuş normativ hüquqi aktlar daxil olduğu gündən 5 gün gec olmayaraq dərc edilməlidir (maddə 83.4). Bu qayda Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin nəşrinə şamil edilmir; qanunlar, fərmanlar və Nazirlər Kabinetinin qərarları da istisnadır, çünki onların dərc müddəti 83.1, 83.1-1 və 83.2-ci maddələrdə ayrıca müəyyən edilib (maddə 83.4).

⚠ İmtahan tələsi: 72 saat iki dəfə keçir, amma başlanğıcı fərqlidir: qanun və fərman — Prezidentin imzalamasından, Nazirlər Kabinetinin qərarı — qəbulundan sonra (maddə 83.1, 83.2). 24 saat yalnız Milli Məclisin təsdiqi tələb olunan fərmanlara aiddir və təsdiqdən sonra hesablanır (maddə 83.1-1). 5 gün isə saatla deyil, günlə və aktın rəsmi nəşr orqanına daxil olduğu gündən hesablanır (maddə 83.4).

Qüvvəyə minmə və 30 günlük qayda (maddə 85)

Qanunlar, fərmanlar və Nazirlər Kabinetinin qərarları, aktda qüvvəyə minmənin daha gec müddəti nəzərdə tutulmayıbsa, rəsmi dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir (maddə 85.1). Digər normativ hüquqi aktlar da — daha gec müddət nəzərdə tutulmayıbsa — Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin elektron variantında dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir (maddə 85.2).

Xarici ticarət fəaliyyətini tənzimləyən normativ hüquqi aktda, Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı dövlətlərarası müqavilələrdə daha artıq müddət müəyyən edilməyibsə, onun dərc edildiyi gündən ən azı 30 gün sonra qüvvəyə mindiyi göstərilməlidir. Müstəsna hallarda, beynəlxalq təşkilatların dərhal məlumatlandırılması şərti ilə, belə akt onda nəzərdə tutulmuş müddətdə qüvvəyə minə bilər (maddə 85.3).

⚠ İmtahan tələsi: xarici ticarət aktı üçün 30 gün minimumdur — “30 gün ərzində” və ya “ən çoxu 30 gün” variantları səhvdir; dövlətlərarası müqavilə isə daha artıq müddət müəyyən edə bilər (maddə 85.3). Müstəsna halda akt onda göstərilən müddətdə qüvvəyə minə bilər, şərt — beynəlxalq təşkilatların dərhal məlumatlandırılmasıdır. Adi qayda isə dərc günüdür: qanun, fərman və Nazirlər Kabinetinin qərarı üçün — rəsmi dərc, digər aktlar üçün — Reyestrin elektron variantında dərc (maddə 85.1–85.2).

Zamana görə qüvvə (maddə 86)

Normativ hüquqi akt, mətnində digər hal nəzərdə tutulmayıbsa, müddətsiz qüvvədədir (maddə 86.1). Akt və ya onun struktur elementləri üçün qüvvədə olma müddəti müəyyən edilə bilər; bu halda aktda (struktur elementdə) qüvvədə olma müddəti və ya aktın ləğvinə səbəb olan hadisə göstərilməlidir. Müddət başa çatdıqda və ya həmin hadisə baş verdikdə akt (struktur elementi) avtomatik olaraq ləğv edilir. Müddət başa çatana qədər aktı qəbul etmiş orqan onun qüvvəsinin yeni müddətə uzadılması və ya ona müddətsiz status verilməsi haqqında qərar qəbul edə bilər (maddə 86.2).

Geriyə qüvvə (maddə 87)

Normativ hüquqi aktın geriyə qüvvəsi Konstitusiyanın 149-cu maddəsinin VII hissəsi ilə tənzimlənir (maddə 87.1). Fiziki və hüquqi şəxslərin hüquqi vəziyyətini yaxşılaşdıran, hüquqi məsuliyyətini aradan qaldıran və ya yüngülləşdirən aktın qüvvəsi onun qüvvəyə minməsindən əvvəl əmələ gələn münasibətlərə şamil edilir; bunun həmin aktda və ya onun qüvvəyə minməsi haqqında aktda birbaşa göstərilib-göstərilməməsinin əhəmiyyəti yoxdur (maddə 87.2). Törədilməsi anında məsuliyyətə səbəb olmayan və ya daha yüngül məsuliyyətə səbəb olan əməllərə görə fiziki və hüquqi şəxslərin məsuliyyətinin yaranmasını və ya ağırlaşdırılmasını nəzərdə tutan aktın qüvvəsinin geriyə şamil edilməsinə isə yol verilmir (maddə 87.3).

⚠ İmtahan tələsi: yaxşılaşdıran akt geriyə avtomatik şamil edilir — bunun aktda yazılması şərt deyil (maddə 87.2); “yalnız aktda birbaşa göstərildikdə geriyə qüvvəsi olur” variantı səhvdir. Qadağa isə iki halı əhatə edir: törədilməsi anında məsuliyyətə səbəb olmayan əmələ görə məsuliyyətin yaranması və daha yüngül məsuliyyətin ağırlaşdırılması (maddə 87.3).

Məkana və şəxslərə görə qüvvə (maddə 88)

Normativ hüquqi aktlar Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisində məcburi qüvvəyə malikdir (maddə 88.1). Onların qüvvəsi Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarına və hüquqi şəxslərə, habelə Azərbaycan Respublikasının ərazisində olan əcnəbi vətəndaşlara və vətəndaşlığı olmayan şəxslərə şamil edilir; qanunla və ya Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrlə nəzərdə tutulmuş hallar istisnadır (maddə 88.2).

📌 Qeyd: “ərazisində olan” şərti 88.2-də yalnız əcnəbi vətəndaşlara və vətəndaşlığı olmayan şəxslərə aid edilib. İstisnaların mənbəyi də konkretdir — qanun və ya beynəlxalq müqavilə; fərman və ya Nazirlər Kabinetinin qərarı bu sırada çəkilmir (maddə 88.2).

Qüvvənin itirilməsi (maddə 89)

Normativ hüquqi akt (onun struktur elementi) üç halda qüvvəsini itirir (maddə 89.1):

• tətbiqi müddəti başa çatdıqda (maddə 89.1.1);
• Konstitusiya, bu Konstitusiya Qanunu və digər qanunvericilik aktları ilə nəzərdə tutulan hallarda ləğv edildikdə (maddə 89.1.2);
• Konstitusiyanın 130-cu maddəsinin III hissəsinin 1–3-cü və 6-cı, 7-ci bəndlərində nəzərdə tutulmuş hallarla əlaqədar Konstitusiya Məhkəməsinin qərarı ilə qüvvədən düşmüş hesab edildikdə (maddə 89.1.3).

Konstitusiya Məhkəməsinin qərarı ilə qüvvədən düşmüş hesab edilən akt (struktur elementi) onu qəbul etmiş normayaratma orqanı tərəfindən ləğv edilir (maddə 89.2).

⚠ İmtahan tələsi: Konstitusiya Məhkəməsi aktı qüvvədən düşmüş hesab edir, aktın ləğvini isə onu qəbul etmiş normayaratma orqanı həyata keçirir (maddə 89.2). Müddətli akt isə ayrıca ləğv qərarı olmadan — müddət bitdikdə avtomatik ləğv edilir (maddə 86.2, 89.1.1).

İcraya nəzarət (maddə 92)

Normativ hüquqi aktların icrasına nəzarət və yoxlanılması iki qrup subyekt tərəfindən həyata keçirilir: normayaratma orqanları (vəzifəli şəxslər) və müvafiq normativ hüquqi aktlarla nəzərdə tutulmuş xüsusi orqanlar (şəxslər) (maddə 92).

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 12 fakt

1. Qanun və fərman — imzalandıqdan, Nazirlər Kabinetinin qərarı — qəbul edildikdən sonra 72 saat ərzində dərc edilir (maddə 83.1, 83.2)
2. Milli Məclisin təsdiqi tələb olunan fərman — təsdiqdən sonra 24 saat ərzində (maddə 83.1-1)
3. Digər aktlar — Reyestrə daxil edildikdən sonra hökmən dərc edilir (maddə 83.3)
4. Rəsmi nəşr orqanına daxil olmuş akt — 5 gün gec olmayaraq; Reyestrin nəşrinə və 72/24 saatlıq aktlara şamil edilmir (maddə 83.4)
5. Qanun, fərman, Nazirlər Kabinetinin qərarı — rəsmi dərc edildiyi gündən, digər aktlar — Reyestrin elektron variantında dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir (maddə 85.1–85.2)
6. Xarici ticarət aktı — dərcdən ən azı 30 gün sonra; müstəsna halda beynəlxalq təşkilatlar dərhal məlumatlandırılır (maddə 85.3)
7. Akt, mətnində başqa hal yoxdursa, müddətsizdir; müddət bitdikdə və ya hadisə baş verdikdə avtomatik ləğv edilir (maddə 86.1–86.2)
8. Vəziyyəti yaxşılaşdıran akt geriyə birbaşa göstərilməsindən asılı olmayaraq şamil edilir (maddə 87.2)
9. Məsuliyyəti yaradan və ya ağırlaşdıran aktın geriyə şamil edilməsinə yol verilmir (maddə 87.3)
10. Aktlar bütün ərazidə məcburidir; əcnəbilərə və vətəndaşlığı olmayan şəxslərə — ərazidə olduqda şamil edilir (maddə 88)
11. Qüvvənin itirilməsi — 3 hal; Konstitusiya Məhkəməsinin qərarından sonra aktı onu qəbul etmiş normayaratma orqanı ləğv edir (maddə 89)
12. İcraya nəzarət — normayaratma orqanları (vəzifəli şəxslər) və xüsusi orqanlar (şəxslər) (maddə 92)

Biliyini yoxla: Dövlət qulluğu — test sualları

Əvvəlki mövzu: qanun, fərman, qərar və rekvizitlər (maddə 17–20, 28).

Bu, seriyanın son dərsidir. Bütün dərslər: Normativ hüquqi aktlar haqqında Konstitusiya Qanunu · 3 dərs.