Məhkəmə qərarı və qərardadlar

Qərarın forması və dörd hissəsi (maddə 69)

Qərar yazılı formada və dörd hissədən ibarət tərtib olunur: giriş, təsviri, əsaslandırma və nəticəvi hissə (maddə 69.1). Giriş hissəsində qəbul tarixi və yeri, məhkəmənin adı, hakimlərin soyadı, adı, atasının adı, proses iştirakçılarının adı, soyadı, atasının adı, ixtisası və vəzifəsi, yaşayış yeri və icraatdakı statusu göstərilir (maddə 69.2). Təsviri hissədə iştirakçıların mövqeləri nəzərə alınmaqla mübahisənin predmeti və işin faktiki vəziyyəti — iddiaçının tələbi, cavabdehin etirazları — yığcam şəkildə və mahiyyəti üzrə ifadə olunur; bu zaman müvafiq sənədlərə istinad etmək zəruridir (maddə 69.3). Əsaslandırma hissəsində məhkəmənin əsaslandığı faktiki hallar və sübutlar, istinad etdiyi normativ hüquqi aktlar və onların qiymətləndirilməsi göstərilir; cavabdeh iddianı qəbul etmişsə, burada yalnız iddianın qəbul edildiyi və məhkəmə tərəfindən təsdiq olunduğu göstərilə bilər (maddə 69.4). Nəticəvi hissədə məhkəmənin gəldiyi nəticə, prosessual xərclər və qərara qarşı hüquqi müdafiə vasitələrindən istifadə qaydası və müddəti yazılır (maddə 69.5); icra qaydası və müddəti müəyyən edilmişsə, bu barədə də göstəriş nəzərdə tutulmalıdır (maddə 69.6).

Qərar elan olunduğu vaxtdan ən geci 15 gün müddətində tam hazır formada məhkəmənin dəftərxanasına verilməlidir (maddə 69.7); dəftərxananın müvafiq dövlət qulluqçusu isə qərarda təqdim olunma tarixi, qərar iclasda elan olunubsa elan tarixi barədə qeyd aparmalı və bunu öz imzası ilə təsdiq etməlidir (maddə 69.8).

📌 Qeyd: maddə 69.4-dəki güzəşt əsaslandırma hissəsinə aiddir və cavabdehin iddianı qəbul etdiyi halda işləyir (maddə 69.4).

Mübahisələndirmə haqqında iddiaya dair qərar (maddə 70)

İnzibati akt qanuna zidd olduqda və bunun nəticəsində iddiaçının hüquqlarını pozduqda məhkəmə həmin aktın — şikayət instansiyasına inzibati şikayət verilmişsə, habelə şikayət instansiyasının müvafiq qərarının — ləğv edilməsi barədə qərar qəbul edir. Eyni qayda akt qəbul edilərkən inzibati icraatın inzibati orqanın qərarına təsir edən şəkildə pozulduğu hallarda da tətbiq olunur (maddə 70.1). İddiaçı pul məbləğinin həcmini müəyyən edən və ya təyini üçün müəyyən şərtlərin mövcudluğunu tanıyan aktın dəyişdirilməsini tələb edirsə, məhkəmə başqa miqdarda pul məbləği və ya ödəniş üçün başqa şərtlər müəyyən edə bilər (maddə 70.2). Aktın ləğvi ilə yanaşı iddiaçı hər hansı öhdəliyin (vəzifənin) yerinə yetirilməsini tələb etməyə haqlıdırsa, məhkəmə həmin icraat çərçivəsində məcbur etmə haqqında qərar da qəbul edə bilər (maddə 70.3).

İcranın dönüşü və ləğv olunmuş aktın etibarsızlığı (maddə 71–72)

Akt artıq icra olunubsa, məhkəmə onu ləğv etməklə yanaşı, müvafiq ərizə əsasında inzibati orqanın üzərinə icranın nəticələrini aradan qaldırmaq öhdəliyi qoya bilər (maddə 71.1). Məhkəmə baxışının davamına ehtiyac qalmadıqda və orqanın aradan qaldırma üsulları ilə bağlı diskresion səlahiyyətləri olmadıqda məhkəmə üsul və qayda barədə göstəriş (təkliflər) verməyə haqlıdır (maddə 71.2). Nəticələri aradan qaldırmaq mümkün olmadıqda isə məhkəmə inzibati orqan tərəfindən kompensasiyanın ödənilməsi barədə qərar qəbul edə bilər (maddə 71.3).

Ayrıca hal: inzibati akt orqanın özü tərəfindən ləğv olunduqda və ya digər əsaslara görə qüvvədən düşdükdə, məhkəmə iddiaçının hüquqi marağını nəzərə alaraq, onun ərizəsinə (vəsatətinə) əsasən həmin aktın etibarsız (qanunsuz) sayılması barədə qərar qəbul edir (maddə 72).

⚠ İmtahan tələsi: maddə 72-də məhkəmə aktı ləğv etmir — o, artıq qüvvədən düşüb; məhkəmə onu etibarsız (qanunsuz) sayır və bunu iddiaçının ərizəsinə (vəsatətinə) əsasən edir. Maddə 71.1-də də icranın nəticələrini aradan qaldırmaq öhdəliyi müvafiq ərizə əsasında qoyula bilər (maddə 71.1, maddə 72).

Məcburetmə haqqında iddiaya dair qərar və diskresiya (maddə 73–74)

Aktın qəbulundan imtina və ya hərəkətsizlik nəticəsində aktın qəbul edilməməsi qanuna zidd olub iddiaçının hüquqlarını pozursa, məhkəmə orqanın üzərinə inzibati aktın qəbul edilməsi barədə öhdəlik qoyur (maddə 73.1). İddiaçının tələbi əsasında konkret qərarın qəbulu mümkün deyilsə, məhkəmə öz hüquqi mövqeyini nəzərə almaqla orqanın üzərinə iddiaçının xeyrinə müvafiq aktın qəbulu barədə öhdəlik qoyur (maddə 73.2). Üç halda isə məhkəmə bir qayda olaraq iddiaçının tələbinə uyğun qərar qəbul edə bilməz: orqan diskresion səlahiyyət əsasında qərar qəbul etdikdə (maddə 73.3.1); maddi hüquq normasının tətbiqi şərtləri orqanın öz qiymətləndirməsinə əsasən müəyyən olunduqda və ya orqana qiymətləndirmə azadlığı verildikdə (maddə 73.3.2); aktın qəbulu üçün araşdırmanın davamı zəruri olduqda və məhkəmə bunu məhkəmə baxışı çərçivəsində müstəqil şəkildə həyata keçirə bilmədikdə (maddə 73.3.3).

Orqan diskresion səlahiyyətlər əsasında hərəkət edərsə, məhkəmə aktın, imtinanın, yaxud hərəkətsizlik səbəbindən aktın qəbul edilməməsinin diskresion səlahiyyətlərin qanunla müəyyən olunmuş hədlərinə əməl olunmaması və ya diskresion hüququn həmin səlahiyyətlərin məqsədinə uyğun həyata keçirilməməsi baxımından qanunsuz olub-olmadığını yoxlayır (maddə 74).

Qərarın elanı, təqdimi və qüvvəyə minməsi (maddə 75)

Şifahi baxışın qurtardığı gün qərarı qəbul etdikdən sonra hakim iclas zalına qayıdır (tərəflər iclasa gəlmədikdə istisna olmaqla), giriş və nəticəvi hissələri elan edir, şikayət etmə qaydası və müddətini, tərəflərin müraciəti olduqda isə nəticəvi hissəni izah edir. Müstəsna hallarda (mürəkkəb işlər üzrə) nəticəvi hissə başqa gündə, lakin 10 gündən gec olmayaraq elan edilə bilər; elan edilən nəticəvi hissə yazılı tərtib olunur və hakim, kollegial baxışda isə hakimlərdən hər biri tərəfindən imzalanır (maddə 75.1). «Elektron məhkəmə» sisteminin tətbiq olunduğu məhkəmələrdə nəticəvi hissə barədə məlumat həmin gün hakimin elektron imzası ilə sistemdə yerləşdirilir (maddə 75.1-1).

Yazılı tam qərar nəticəvi hissənin elan olunduğu vaxtdan 15 gündən gec olmayaraq tərtib edilib dəftərxanaya verilməlidir (maddə 75.2) və iştirakçılara maddə 20-nin qaydasında təqdim olunur (maddə 75.3). İştirakçıların tələbi ilə giriş və nəticəvi hissələri əks etdirən çıxarış elan olduğu gün rəsmi qaydada verilir (maddə 75.3-1). Qanuni qüvvəyə minmə isə Məcəllənin 85.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş müddətdə şikayət verilmədikdə və ya şikayət geri götürüldükdə baş verir: qərar təqdim olunduğu gündən 30 gün keçdikdən sonra qüvvəyə minir; geri götürmə barədə bəyanat yazılı şəkildə təqdim olunmalıdır (maddə 75.4).

⚠ İmtahan tələsi: maddə 75-də üç fərqli rəqəm var və onlar müntəzəm qarışdırılır — nəticəvi hissənin gecikmiş elanı üçün 10 gün (maddə 75.1), tam qərarın tərtibi üçün 15 gün (maddə 75.2), qüvvəyə minmə üçün 30 gün (maddə 75.4). Sonuncu təqdim olunduğu gündən sayılır, elan günündən deyil.

Qərarın mətnində düzəlişlər (maddə 76–77)

Məhkəmə qərarın mətnindəki aşkar yazı və hesab səhvlərini, habelə digər aşkar yanlışlıqları düzəltməyə borcludur (maddə 76.1); düzəliş barədə qərardad qəbul olunur və o, şifahi məhkəmə baxışı keçirilmədən də qəbul edilə bilər (maddə 76.2), qərarda və surətlərində isə müvafiq qeyd aparılmalıdır (maddə 76.3).

Maddə 76.1-in halları istisna olmaqla, qərarın təsviri hissəsində başqa yanlışlıqlar və aydın olmayan məqamlar olduqda iştirakçılar qərarın təqdim olunduğu gündən 2 həftə ərzində düzəliş barədə ərizə verə bilərlər (maddə 77.1). Məhkəmə sübutları araşdırmadan qərardad qəbul edir və həmin qərardaddan şikayət verilə bilməz (maddə 77.2). Qərardadı yalnız qərarın qəbulunda iştirak etmiş hakimlər qəbul edir; hakimlərdən biri səsvermədə iştirak edə bilmirsə və səslər bərabərdirsə, sədrlik edən hakimin səsi həlledici sayılır (maddə 77.3). Qərarda və surətlərində qeyd aparılır (maddə 77.4).

Qüvvəyə minmənin nəticələri, icra və qərardadlar (maddə 78–80)

Mübahisə predmeti barədə qanuni qüvvəyə minmiş qərar icraatın iştirakçıları və onların hüquqi varisləri üçün məcburidir (maddə 78). Qərar qanuni qüvvəyə mindikdən sonra icra olunur (maddə 79.1); borclu tərəf könüllü icra etmirsə, icra Məcəllənin müvafiq fəslində və «İcra haqqında» Qanunda nəzərdə tutulmuş qaydada həyata keçirilir (maddə 79.2).

Barəsində məhkəmə qaydasında şikayət verilə bilən, habelə hüquqi müdafiə vasitələrindən istifadə qaydalarını və müddətini müəyyən edən qərardadlar mütləq əsaslandırılmalıdır (maddə 80.1). İnzibati aktın icrasının dayandırılması və digər müvəqqəti xarakterli müdafiə ilə bağlı qərardadlar, habelə maraqlı şəxslər tərəfindən mübahisənin mahiyyəti üzrə nizama salınmasından sonra qəbul edilən qərardadlar isə hər bir halda əsaslandırılmalıdır (maddə 80.2). Nəhayət, Məcəllənin 52-ci, 68-ci, 75.3-cü, 76-cı və 77-ci maddələrində nəzərdə tutulmuş qaydalar məhkəmə qərardadlarına da şamil olunur (maddə 80.3).

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 11 fakt

1. Qərar daxili inam əsasında qəbul edilir, lakin yalnız icraatda tədqiq olunmuş fakt və sübutlarla əsaslandırılır (maddə 68.1–68.2)
2. Qərarı yalnız şifahi baxışda iştirak etmiş hakimlər qəbul edə və imzalaya bilər (maddə 68.3)
3. Qərarın hissələri — 4 (maddə 69.1); prosessual xərclər və şikayət qaydası nəticəvi hissədədir (maddə 69.5)
4. Tam qərar 15 gün ərzində dəftərxanaya verilir (maddə 69.7, maddə 75.2)
5. Pul məbləğini müəyyən edən aktda məhkəmə başqa miqdar və ya başqa şərtlər təyin edə bilər (maddə 70.2)
6. İcranın nəticələrinin aradan qaldırılması ərizə əsasında; mümkün olmadıqda — kompensasiya (maddə 71.1, maddə 71.3)
7. Orqanın özü ləğv etdiyi akt iddiaçının ərizəsinə (vəsatətinə) əsasən məhkəmə tərəfindən etibarsız (qanunsuz) sayılır (maddə 72)
8. Diskresiya, qiymətləndirmə azadlığı və davam edən araşdırma — məhkəmə, bir qayda olaraq, iddiaçının tələbinə uyğun qərar verə bilmir (maddə 73.3)
9. Diskresiya hədlər və məqsəd baxımından yoxlanılır (maddə 74)
10. Düzəliş: aşkar səhvlər — məhkəmənin vəzifəsi (maddə 76.1); təsviri hissədəki digər yanlışlıqlar — 2 həftə ərzində ərizə ilə (maddə 77.1)
11. Qanuni qüvvəyə minmiş qərar iştirakçılar və hüquqi varisləri üçün məcburidir (maddə 78)

Biliyini yoxla: Dərs 7 testi — 25 sual · bütün testlər

Əvvəlki mövzu: sübutlar, iclas və barışıq sazişi (maddə 57–67).

Növbəti mövzu: apellyasiya icraatı (maddə 81–89).