Əlillik və ailə başçısını itirmə

Əlilliyə görə pensiya və hərbi qulluqçuların kateqoriyaları (maddə 11)

Əlilliyə görə pensiya sığortaolunanın xəstəlik və ya xəsarət nəticəsində yaranan əqli və ya fiziki pozuntulara görə əmək qabiliyyətinin məhdudlaşması ilə əlaqədar təyin edilir; orqanizmin funksiyalarının pozulması faizini, əlilliyin səbəblərini və müddətini qanunvericiliyə uyğun olaraq müvafiq icra hakimiyyəti orqanı müəyyən edir (maddə 11.1). Hərbi qulluqçular sırasından olan əlilliyi olan şəxslər (hərbi rütbələrdən məhrum edilmiş hərbi qulluqçular və müddətli həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçuları istisna olmaqla) iki kateqoriyaya bölünür (maddə 11.2):

• müharibə ilə əlaqədar əlilliyi olan şəxslər — əlillik hərbi xidmət (xidməti) vəzifələrini yerinə yetirərkən alınmış xəsarət (yaralanma, travma, kontuziya), yaxud cəbhədə olmaqla və ya döyüş əməliyyatları aparılan ölkələrdə beynəlmiləl borcu yerinə yetirməklə bağlı xəstəlik nəticəsində üz verdikdə (maddə 11.2.1);
• hərbi qulluqçular sırasından digər əlilliyi olan şəxslər — əlillik bu vəzifələrlə bağlı olmayan bədbəxt hadisə nəticəsində alınmış xəsarət, yaxud cəbhədə olmaq və ya beynəlmiləl borcla bağlı olmayan xəstəlik nəticəsində üz verdikdə (maddə 11.2.2).

Müddətli həqiqi hərbi (alternativ) xidmətdə olan şəxslərin əlilliyi həqiqi hərbi və ya alternativ xidmət vəzifələrini yerinə yetirərkən yaralanma, kontuziya, zədələnmə nəticəsində, yaxud cəbhədə olmaqla və ya döyüş əməliyyatı aparan ölkədə hərbi xidmət borcunun yerinə yetirilməsi ilə bağlı xəstəlik nəticəsində üz verərsə, onlar müharibə ilə əlaqədar əlilliyi olan şəxs hesab edilirlər (maddə 11.3).

⚠ İmtahan tələsi: 11.2-dəki bölgü müddətli həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçularına və hərbi rütbələrdən məhrum edilmiş hərbi qulluqçulara şamil edilmir; müddətli həqiqi hərbi (alternativ) xidmətdə olanların hansı halda müharibə ilə əlaqədar əlilliyi olan şəxs hesab edildiyini 11.3 müəyyən edir (maddə 11.2–11.3).

Təyin edilmə şərtləri (maddə 12)

Orqanizmin funksiyalarının 81–100 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə pensiya ümumilikdə sığorta stajı 5 ildən az olmamaq şərtilə, əmək qabiliyyətli yaş dövrünün hər tam ili üçün 4 ay sığorta stajı olduqda təyin edilir. 31–80 faiz pozulmaya görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə isə pensiya sığorta hissəsində qeydə alınmış pensiya kapitalı minimum məbləğdən az olmayan pensiya təminatına imkan verməsi şərtilə, bu maddədə göstərilən sığorta stajı olduqda təyin edilir (maddə 12.1).

Hərbi qulluqçulara, o cümlədən müddətli həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçularından müharibə ilə əlaqədar 81–100 faiz pozulmaya görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə (hərbi rütbələrdən məhrum edilmiş hərbi qulluqçular və digər müddətli həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçuları istisna olmaqla) pensiya xidmət müddətindən asılı olmayaraq təyin edilir — əlillik xidmət dövründə və ya xidmətdən buraxıldıqdan sonra, lakin xidmət dövründə alınmış xəstəlik və ya xəsarət nəticəsində üz verdikdə (maddə 12.2).

📌 Qeyd: yaşa görə pensiyada (7-ci maddə) pensiya kapitalı minimum məbləğdən az olmayan təminata imkan verdikdə hüquq sığorta stajından asılı olmayaraq yaranır; 31–80 faiz əlillikdə isə bu şərt sığorta stajı ilə birlikdə tələb olunur (maddə 12.1).

Məbləğ və sığorta davamiyyəti əmsalı (maddə 13)

Əlilliyə görə pensiyanın sığorta və yığım hissələri hesablanarkən gözlənilən pensiya ödənişi müddətinin aylarının sayı sığorta davamiyyəti əmsalına vurulur; əmsal tələb olunan sığorta stajı aylarının sayının 200-ə nisbətidir (maddə 13.2). Sığorta hissəsi SH = PSK/(T×K) düsturu ilə hesablanır: PSK — əlilliyə görə pensiyanın təyin olunduğu tarixə sığorta hissəsində qeydə alınmış pensiya kapitalı (27-ci maddə üzrə kapital da daxil), T — gözlənilən pensiya ödənişi müddətinin ayları, K — sığorta davamiyyəti əmsalıdır (maddə 13.3). Yığım hissəsi 10.3-cü maddədəki qaydada müəyyən edilir (maddə 13.4), məbləğ — P = SH + YH (maddə 13.5).

Müddətli həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçularından müharibə ilə əlaqədar 81–100 faiz əlilliyi olan şəxsin fərdi şəxsi hesabı varsa və hesablanan sığorta hissəsi minimum məbləğdən azdırsa, o, minimum məbləğə çatdırılmaqla, hesabı olmadıqda isə minimum məbləğdə ödənilir. 12.1 və 13.3-cü maddələrdəki şərtlər nəzərə alınmaqla pensiya kapitalı minimumdan böyük məbləğə əsas verdikdə sığorta hissəsi həmin məbləğdə müəyyənləşdirilir (maddə 13.3-1).

Ailə başçısını itirməyə görə pensiya hüququ olan ailə üzvləri (maddə 14)

Vəfat etmiş və ya həlak olmuş ailə başçısının aşağıdakı ailə üzvlərinin bu pensiyaya hüququ vardır (maddə 14.1):

• övladları: 18 yaşına çatmamış; 18 yaşına çatanadək əlilliyi müəyyən olunmuş, 18 yaşından yuxarı əlilliyi olan şəxs; təhsil müəssisələrinin əyani şöbəsində təhsil alanlar, lakin ən çoxu 23 yaşına çatanadək (maddə 14.1.1);
• ata, ana, ər, arvad — 7-ci maddəyə uyğun müəyyən edilmiş pensiya yaşına çatmışdırsa, yaxud orqanizmin funksiyalarının 61–80 faiz və ya 81–100 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxsdirsə (maddə 14.1.2);
• yaşından və əmək qabiliyyətindən asılı olmayaraq valideynlərdən biri və ya ər (arvad), yaxud baba, nənə, qardaş, bacı — ailə başçısının 8 yaşına çatmamış uşaqlarına, qardaşlarına, bacılarına, nəvələrinə baxırsa və işləmirsə (maddə 14.1.3).

Sığortaolunan qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada xəbərsiz itkin düşmüş və ya ölmüş elan edildikdə ailə üzvləri vəfat etmiş və ya həlak olmuş ailə başçısının ailə üzvləri ilə bərabər əsaslarla bu hüquqa malikdirlər (maddə 14.2); belə sığortaolunan qayıtdıqda və ya olduğu yer aşkar edildikdə ailə üzvlərinə ödənilən pensiya dayandırılır (maddə 14.3). 18.2 və 18.3-cü maddələrə uyğun hesablanmış sığorta hissəsinin ailə üzvünə düşən məbləği «Sosial müavinətlər haqqında» Qanunun 7.0.1–7.0.3, 7.0.5 və ya 7.0.6-cı maddələrindəki sosial müavinətlərin məbləğindən az olduqda, bu müavinətləri almaq hüququ olan ailə üzvü pensiya əvəzinə müvafiq sosial müavinəti almaq hüququna malikdir (maddə 14.4).

⚠ İmtahan tələsi: əyani təhsil alan övlad üçün hədd 18 yox, ən çoxu 23 yaşına çatanadəkdir (maddə 14.1.1); 14.1.3-də isə hüquq baxılan şəxslər 8 yaşına çatmamış olduqda və baxan şəxs işləmədikdə yaranır. Ata, ana, ər və arvad üçün əlillik faizi 61–80 və ya 81–100dür, 12.1-dəki 31–80 deyil (maddə 14.1.2–14.1.3).

Ögey valideyn və övladlar, övladlığa götürmə (maddə 15–16)

Ögey ata və ögey ana vəfat etmiş ögey oğlunu və ya ögey qızını azı beş il tərbiyə etmiş və saxlamışdırsa, doğma valideynlərlə bir səviyyədə əmək pensiyası hüququna malikdirlər (maddə 15.1); ögey oğulun və ögey qızın doğma övladlarla bir səviyyədə ailə başçısını itirməyə görə pensiya hüququ vardır (maddə 15.2). Övladlığa götürənlərin doğma valideynlərlə, övladlığa götürülənlərin isə doğma uşaqlarla bir səviyyədə əmək pensiyası hüququ vardır (maddə 16.1). Bu pensiyaya hüququ olan 14.1.1-ci maddədəki şəxslər (övladlar) övladlığa götürüldükdə də bu hüququ saxlayırlar (maddə 16.2).

Təyinat şərtləri (maddə 17)

Ailə başçısını itirməyə görə pensiya ailə başçısının ölüm gününədək 12.1-ci maddədə tələb edilən sığorta stajı olduqda təyin olunur; bu Qanun qüvvəyə mindiyi günədək bu pensiya təyin edilmiş şəxslər istisna olmaqla (maddə 17.1). 12.2-dəki dairədən olan hərbi qulluqçuların (eyni istisnalarla) ailə üzvlərinə pensiya xidmət müddətindən asılı olmayaraq təyin edilir — ailə başçısı xidmət etdiyi dövrdə və ya xidmətdən buraxıldıqdan sonra, amma xidmət dövründə aldığı xəstəlik və ya xəsarət nəticəsində vəfat edibsə. Həmin hərbi qulluqçular sırasından olan pensiyaçıların ailələrinə pensiya ailə başçısı pensiya aldığı dövrdə və ya pensiya ödənilməsinin kəsilməsindən 5 il keçənədək vəfat edibsə təyin olunur. Hərbi əməliyyatlar zamanı itkin düşmüş hərbi qulluqçuların ailə üzvləri cəbhədə həlak olanların ailə üzvlərinə bərabər tutulur (maddə 17.2).

⚠ İmtahan tələsi: «5 il» rəqəmlərini qarışdırmayın: ögey ata və ana — vəfat etmiş ögey övladı azı beş il tərbiyə etmiş və saxlamış olduqda (maddə 15.1); 17.2-dəki hərbi pensiyaçının ailəsi — ailə başçısı pensiya ödənilməsinin kəsilməsindən 5 il keçənədək vəfat etdikdə (maddə 17.2). 15.2-də ögey övlad üçün beş il şərti göstərilməyib.

Pensiyanın məbləği və yığım vəsaitləri (maddə 18)

Sığorta hissəsinin əmək qabiliyyəti olmayan ailə üzvlərinin hər birinə düşən məbləği 13.3 və 13.3-1-ci maddələrdəki əlilliyə görə pensiyanın sığorta hissəsinin hesablanması mexanizminə uyğun hesablanmış məbləğin həmin ailə üzvlərinin sayına bölünməsi yolu ilə müəyyənləşdirilir; ailəyə düşən ümumi məbləğ minimum məbləğdən aşağı olduqda həmin məbləğə çatdırılmaqla ödənilir. Ailə üzvlərindən biri (20.1.13-cü maddəyə uyğun olaraq ailə başçısının qulluq stajına görə əlavə təyin olunmuş əri (arvadı) və övladları istisna olmaqla) öz seçimi ilə digər növ əmək pensiyasını, yaxud 14.4-cü maddəyə əsasən sosial müavinəti (ailə başçısını itirməyə görə müavinət istisna olmaqla) aldıqda ona düşən məbləğ digər ailə üzvləri arasında bölüşdürülməklə onların pensiyası yenidən hesablanır (maddə 18.2).

Vəfat etmiş ailə başçısı yaşa və ya əlilliyə görə pensiyaçı olmuşdursa, sığorta hissəsinin məbləği (29.1-ci maddə nəzərə alınmaqla) ona təyin edilmiş pensiyanın sığorta hissəsinin əmək qabiliyyəti olmayan ailə üzvlərinin sayına nisbəti şəklində müəyyənləşdirilir; vəfat etdiyi tarixə pensiyanın yenidən hesablanmasında istifadə olunmamış pensiya kapitalı təyinat zamanı nəzərə alınır (maddə 18.3). Vəfat etmiş sığortaolunanın və yığım hissəsi təyin olunmamış əmək pensiyaçısının fərdi şəxsi hesabının yığım hissəsindəki vəsaitlər qanunvericiliyə uyğun qaydada varisləri arasında bərabər bölünür (maddə 18.5); varisləri olmadıqda bu vəsaitlər və yığım hissəsi üzrə alınmamış vəsaitlər müvafiq icra hakimiyyəti orqanının büdcəsinin gəlirlərinə aid edilir (maddə 18.6).

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 12 fakt

1. Yaşa görə pensiya: P = SH + YH; yığım hissəsi bütün hallarda 7-ci maddədəki yaş həddinə uyğun hesablanır (maddə 10.3–10.4)
2. Əlilliyin faizini, səbəblərini və müddətini müvafiq icra hakimiyyəti orqanı müəyyən edir (maddə 11.1)
3. Hərbi qulluqçular sırasından əlilliyi olanlar müharibə ilə əlaqədar və digər kateqoriyaya bölünür; hərbi rütbədən məhrum edilmişlər və müddətli həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçuları istisnadır (maddə 11.2)
4. Müddətli həqiqi hərbi (alternativ) xidmətdə olanlar 11.3-dəki hallarda müharibə ilə əlaqədar əlilliyi olan şəxs hesab edilir (maddə 11.3)
5. 81–100 faiz: ümumi staj 5 ildən az olmamaq şərtilə əmək qabiliyyətli yaş dövrünün hər tam ili üçün 4 ay; 31–80 faiz: üstəlik pensiya kapitalı şərti (maddə 12.1)
6. 12.2-dəki hərbi qulluqçulara pensiya xidmət müddətindən asılı olmayaraq — əlillik xidmət dövründə və ya xidmət dövründə alınmış xəstəlik, xəsarət nəticəsində buraxıldıqdan sonra üz verdikdə (maddə 12.2)
7. Əlillikdə SH = PSK/(T×K); K — tələb olunan staj aylarının 200-ə nisbəti (maddə 13.2–13.3)
8. Övladlar: 18 yaşına çatmamış, əlilliyi 18 yaşınadək müəyyən olunmuş, əyani təhsil alan — ən çoxu 23 yaşınadək (maddə 14.1.1)
9. Ata, ana, ər, arvad — pensiya yaşı və ya 61–80 / 81–100 faiz əlillik; 8 yaşına çatmamışlara baxan və işləməyən valideynlərdən biri, ər (arvad), baba, nənə, qardaş, bacı — yaşından və əmək qabiliyyətindən asılı olmayaraq (maddə 14.1.2–14.1.3)
10. İtkin düşmüş və ya ölmüş elan edilmiş sığortaolunan qayıtdıqda və ya yeri aşkar edildikdə ailəyə ödənilən pensiya dayandırılır (maddə 14.3)
11. Ögey ata və ana — azı beş il tərbiyə etmiş və saxlamışdırsa; 14.1.1-dəki övladlar övladlığa götürüldükdə də hüququ saxlayır (maddə 15.1, 16.2)
12. Ailə başçısının ölüm gününədək 12.1-dəki sığorta stajı tələb olunur (Qanun qüvvəyə minənədək təyin edilmişlər istisna); varis olmadıqda yığım vəsaitləri müvafiq icra hakimiyyəti orqanının büdcəsinin gəlirlərinə aid edilir (maddə 17.1, 18.6)

Biliyini yoxla: Dərs 2 testi — 25 sual · bütün testlər

Əvvəlki mövzu: anlayışlar və yaşa görə pensiya (maddə 1–9).

Növbəti mövzu: qulluq stajı üzrə əlavələr (maddə 20.1–20.9-1).