Əmlak üzərinə həbs

Həbsin həcmi və həbs qoyula bilməyən əmlak (maddə 248.3–248.5)

Həbs təqsirləndirilən şəxsin ər-arvadın birgə mülkiyyətindəki və ya digər şəxslərlə mülkiyyətindəki payı üzərinə qoyulur. Əmlakın cinayətin törədilməsində alət və ya vasitə kimi istifadə edilməsinə, cinayətin predmeti olmasına, cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlak hesabına əldə edilməsinə və ya artırılmasına kifayət qədər sübutlar olduqda həbs bütün əmlakın, yaxud onun çox hissəsinin üzərinə qoyulur. Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlak və ya cinayətin predmeti istifadə edildiyi, özgəninkiləşdirildiyi və ya başqa səbəblərdən dövlət nəfinə alına bilinmədiyi halda həmin əmlakın dəyəri məbləğində təqsirləndirilən şəxsə məxsus digər əmlak üzərinə həbs qoyulur (maddə 248.3).

Mülkiyyətçi və ya əmlakın sahibi və onun ailə üzvləri üçün zəruri olan qida məhsullarına, mühüm dəyəri olmayan yanacağa, ixtisas üzrə kitablara və peşə fəaliyyəti ilə məşğul olmaq üçün avadanlığa, daimi istifadə edilən qab-qacağa və mətbəx ləvazimatına, habelə digər ilk zərurət əşyalarına həbs qoyula bilməz (maddə 248.4). İdarə, müəssisə və təşkilatların əmlakı üzərinə də həbs qoyula bilməz; istisna onların təsərrüfat fəaliyyətinə xələl gətirmədən mülkiyyətin ayrıla bilən hissəsidir (maddə 248.5).

Məcəllədə 248.1.2, 248.3 və 249.3.6-cı maddələrə 2024-cü il 29 mart tarixli 1114-VIQD nömrəli Qanunla edilmiş dəyişikliklərin, habelə həmin Qanunla əlavə edilmiş 249.2-1, 249.3.7, 249.3.8, 251.9 və 253-1-ci maddələrin üzərinə həbs qoyulmuş əmlakın yaxşılaşdırılması, satılması, icarəyə və ya idarəetməyə verilməsi qaydaları ilə eyni gündə qüvvəyə minəcəyi qeyd olunur.

Həbsin əsasları: məhkəmənin qərarı və təxirə salına bilməyən hallar (maddə 249)

Əmlak üzərinə həbs yalnız cinayət işi üzrə toplanılmış materiallar kifayət qədər əsas verdikdə qoyula bilər (maddə 249.1). Həbs, bir qayda olaraq, məhkəmənin qərarı əsasında qoyulur və məhkəmə bu qərarı aşağıdakı hallarda çıxarır (maddə 249.2): məhkəməyə müstəntiqin əsaslandırılmış vəsatəti və ibtidai araşdırmaya prosessual rəhbərliyi həyata keçirən prokurorun müvafiq təqdimatı daxil olduqda (maddə 249.2.1); məhkəməyə müraciət etmiş şəxslər 249.1-ci maddədəki halların təsdiq edilməsi üçün kifayət olan ilkin sübutlar təqdim etdikdə, habelə həbsin zəruriliyini əsaslandırdıqda (maddə 249.2.2).

Məhkəmənin qərarında tarix, vaxt və yer, qərarı çıxarmış hakim, həbs üçün əsas olmuş obyektiv halların və motivlərin əsaslandırılması, əmlakı üzərinə həbs qoyulmuş şəxsin (hüquqi şəxsin) məlumatları, üzərinə həbs qoyulmalı olan konkret əmlak, habelə mülki iddianın təmin edilməsinə kifayət edən əmlak və həbs müddəti öz əksini tapmalıdır (maddə 249.3). Əmlakın könüllü verilməsinə əsaslı şübhələr olduqda qərarda axtarış aparılmasının mümkünlüyü də göstərilir (maddə 249.4).

Təxirə salına bilməyən hallarda, cinayət törətmiş şəxs tərəfindən əmlakın və ya cinayət yolu ilə əldə edilmiş əşya və vasitələrin məhv edilməsini, zədələnməsini, korlanmasını, gizlədilməsini və ya verilmiş mülki iddianın təmin edilməsi hesabına özgəninkiləşdirilməsini güman etməyə əsas verən dəqiq məlumat olduqda, müstəntiq məhkəmənin qərarı olmadan, Məcəllənin 177.2–177.5-ci maddələrində nəzərdə tutulmuş tələblər yerinə yetirildikdə əmlak üzərinə həbs qoya bilər (maddə 249.5). Bu halda müstəntiq əsaslandırılmış qərar çıxarır; qərar 249.3-cü maddənin tələblərinə uyğun olaraq və məhkəmənin qərarı olmadan həbs qoyulmasının zəruriliyi və təxirə salına bilməməsi əsaslandırılmaqla tərtib edilir (maddə 249.6).

⚠ İmtahan tələsi: «əmlak üzərinə həbs ancaq məhkəmənin qərarı ilə qoyula bilər» variantı səhvdir — həbs bir qayda olaraq məhkəmənin qərarı əsasında qoyulur (maddə 249.2), təxirə salına bilməyən hallarda isə dəqiq məlumat olduqda müstəntiq 177.2–177.5-ci maddələrin tələblərini yerinə yetirməklə məhkəmənin qərarı olmadan həbs qoya bilər (maddə 249.5).

Üzərinə həbs qoyulmalı əmlakın dəyəri (maddə 250)

Üzərinə həbs qoyulmalı olan əmlakın dəyəri cərimə əmsalları tətbiq edilmədən həmin ərazidə orta bazar qiymətləri ilə müəyyən edilir (maddə 250.1). Mülki iddiaçı və ya ibtidai araşdırmaya prosessual rəhbərliyi həyata keçirən prokuror tərəfindən verilmiş mülki iddianın təmin edilməsi üçün üzərinə həbs qoyulan əmlakın dəyəri iddianın qiymətindən artıq olmamalıdır (maddə 250.2). Cinayətin törədilməsində bir neçə təqsirləndirilən şəxs olduqda mülki iddianın təmin edilməsi məqsədi ilə həbs onlardan hər birinin əmlakına tam və ya qismən, bu mümkün deyilsə, onlardan birinin əmlakına tam həcmdə qoyula bilər (maddə 250.3).

Həbs qoyulması qaydası (maddə 251)

Həbs haqqında qərarı məhkəməyədək icraat zamanı müstəntiq, məhkəmə icraatı zamanı isə dövlət icra məmuru icra edir (maddə 251.1). Onlar qərarı əmlakın mülkiyyətçisinə və ya sahibinə təqdim edir və əmlakın verilməsini tələb edir; imtina edildikdə həbs məcburi qaydada qoyulur, əmlakın mülkiyyətçi və ya sahib tərəfindən gizlədildiyini güman etməyə əsas olduqda isə müvafiq qərar əsasında müstəntiq axtarış apara bilər (maddə 251.2). Təqsirləndirilən şəxsin əmlakı üzərinə həbs qoyulmasında onun müdafiəçisi iştirak etmək hüququna malikdir; müstəntiq tərəfindən əvvəlcədən xəbərdar edilmiş müdafiəçi iştirak etmək arzusunu bildirdikdə, müstəntiq və ya dövlət icra məmuru onun bu hüququnu təmin etməlidir (maddə 251.3).

Əmlakın dəyərinin müəyyənləşdirilməsi üçün mütəxəssis-əmtəəşünas cəlb edilə bilər (maddə 251.4); müstəntiqin və ya dövlət icra məmurunun icazəsi ilə foto, video və kino çəkilişdən və ya digər yazan texniki vasitələrdən istifadə edilə bilər (maddə 251.5). Həbs Mülki Prosessual Məcəllədə nəzərdə tutulmuş ardıcıllıqla həyata keçirilir; həbsdə iştirak edən mülkiyyətçi və ya sahib qərarda göstərilən məbləğin ödənilməsini təmin etmək üçün ilk növbədə hansı əşyalar üzərinə həbs qoyulmasını müəyyən etmək hüququna malikdir (maddə 251.6).

Daşınmaz əmlak və iri həcmli əşyalardan başqa üzərinə həbs qoyulmuş əmlak, bir qayda olaraq, götürülür. Bu halda qiymətli metallar və daşlar, mirvari, milli və xarici valyutada pul, sənədli qiymətli kağızlar, çeklər, konosamentlər, lotereya biletləri saxlanılması üçün Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankına təhvil verilir (maddə 251.7.1); götürülmüş digər əşyalar mümkün olduqda qablaşdırılır, möhürlənir və istintaq orqanında və ya məhkəmədə saxlanılır, yaxud mühafizə altında saxlanılması üçün müvafiq dövlət orqanının nümayəndəsinə qanunla nəzərdə tutulmuş məsuliyyət haqqında xəbərdar edilməklə təhvil verilir (maddə 251.7.2). Götürülməmiş əmlak möhürlənir və iltizam alınmaqla mülkiyyətçiyə və sahibə, yaxud onların yetkinlik yaşına çatmış ailə üzvlərinə özgəninkiləşdirmə, korlama və ya məhv etməyə görə məsuliyyət haqqında xəbərdarlıq edilərək saxlanılması üçün onlara verilir (maddə 251.8).

⚠ İmtahan tələsi: icraçını qarışdırmayın: məhkəməyədək icraatda həbs haqqında qərarı müstəntiq, məhkəmə icraatında dövlət icra məmuru icra edir (maddə 251.1); müstəntiq həbs qoyulması haqqında, dövlət icra məmuru isə əmlakın siyahıya alınması haqqında protokol tərtib edir (maddə 252.1).

Əmlak üzərinə həbs qoyulması haqqında protokol (maddə 252)

Müstəntiq əmlak üzərinə həbs qoyulması haqqında, dövlət icra məmuru isə əmlakın siyahıya alınması haqqında protokol tərtib edir; protokolda doqquz bənd göstərilir (maddə 252.1), o cümlədən mütəxəssis-əmtəəşünasın məlumatları (maddə 252.1.3), şəxsə hüquq və vəzifələrinin izahı barədə qeyd (maddə 252.1.5), adı, sayı, ölçüsü, çəkisi, köhnəlmə dərəcəsi, digər fərdi əlamətləri və əmtəəşünasın müəyyən etdiyi dəyəri göstərilməklə əmlakın siyahısı (maddə 252.1.7), hansı əmlakın götürüldüyü və kimə saxlanmağa verildiyi barədə qeyd (maddə 252.1.8) və əmlakın digər şəxslərə məxsus olduğu barədə iştirak edən şəxslərin məlumatları (maddə 252.1.9). Protokolu qeydlərinin daxil edilməsini tələb etmək hüququna malik olan bütün iştirakçılar imzalayır, bir neçə səhifəli protokolun hər bir vərəqi ayrıca imzalanır (maddə 252.2); çəkiliş materialları protokola əlavə edilir (maddə 252.3). Protokolun surəti imza etdirilməklə mülkiyyətçiyə və ya sahibə, onlar olmadıqda yetkinlik yaşına çatmış ailə üzvlərindən birinə, habelə əmlakın saxlanılmasına məsul dövlət orqanının nümayəndəsinə verilir; idarə, müəssisə və təşkilatın ərazisindəki əmlakda isə surət müdiriyyətin nümayəndəsinə verilir (maddə 252.4).

Səhvən həbs qoyulmasından şikayət (maddə 253)

Təqsirləndirilən şəxsə aidiyyəti olmayan əmlak üzərinə səhvən həbs qoyulduğunu hesab edən şəxslər cinayət prosesini həyata keçirən orqan qarşısında əmlakın həbsdən azad edilməsi barədə müraciət etmək hüququna malikdirlər. Orqan müraciətin təmin edilməsindən imtina etdikdə və ya müraciət alındığı vaxtdan 10 (on) gün müddətində məlumat vermədikdə, həmin şəxs müstəntiqin qərarından məhkəmə nəzarəti qaydasında Məcəllənin 449-cu maddəsinə, məhkəmənin qərarından isə 454-cü maddəsinə uyğun olaraq şikayət vermək hüququna malikdir (maddə 253.0).

⚠ İmtahan tələsi: «10 iş günü» və ya «müraciət verildiyi gündən» variantları səhvdir — müddət 10 gündür və müraciət alındığı vaxtdan hesablanır; şikayət hüququ orqan imtina etdikdə və ya bu müddətdə məlumat vermədikdə yaranır (maddə 253.0).

Cinayət mühakimə icraatı qaydasında həbsdən azad etmə (maddə 254)

Məhkəməyədək icraat zamanı mülki iddiadan imtina edildikdə və ya cinayət təqibi üzrə icraata xitam verildikdə əmlak üzərinə məhkəmə tərəfindən qoyulmuş həbs müstəntiqin ibtidai araşdırmaya prosessual rəhbərliyi həyata keçirən prokurorla razılaşdırılmış qərarına əsasən ləğv edilir. Məhkəmə icraatı zamanı və bu maddədə göstərilməyən digər hallarda həbs yalnız məhkəmənin qərarı əsasında ləğv edilə bilər (maddə 254.1). Məhkəmə və ya ibtidai araşdırmaya prosessual rəhbərliyi həyata keçirən prokuror öz səlahiyyətləri daxilində cinayət təqibi orqanı tərəfindən qanunsuz üzərinə həbs qoyulmuş əmlakı həbsdən azad edir (maddə 254.2).

⚠ İmtahan tələsi: «məhkəmənin qoyduğu həbsi istənilən halda ancaq məhkəmə ləğv edə bilər» variantı səhvdir: məhkəməyədək icraatda mülki iddiadan imtina və ya icraata xitam halında həbs müstəntiqin prosessual rəhbərliyi həyata keçirən prokurorla razılaşdırılmış qərarı ilə ləğv edilir (maddə 254.1).

📌 Qeyd: «bir qayda olaraq» ifadəsi həm həbsin qoyulmasına, həm də əmlakın götürülməsinə aiddir: həbs bir qayda olaraq məhkəmənin qərarı əsasında qoyulur (maddə 249.2), üzərinə həbs qoyulmuş əmlak isə — daşınmaz əmlak və iri həcmli əşyalardan başqa — bir qayda olaraq götürülür (maddə 251.7); götürülməmiş əmlak möhürlənir və iltizam alınmaqla saxlanılmağa verilir (maddə 251.8).

📌 Yadda saxla — testlərdə ən çox düşən 11 fakt

1. Həbs mülki iddianı və cinayət qanunu ilə nəzərdə tutulmuş hallarda xüsusi müsadirəni təmin etmək məqsədi ilə tətbiq edilir (maddə 248.1.1)
2. Bank əmanətlərinə tətbiq edildikdən sonra həbs onlar üzrə əməliyyatların aparılmasına xitam verir (maddə 248.1.3)
3. Mülkiyyətçi və ya sahib və ailə üzvləri üçün zəruri ilk zərurət əşyalarına (qida məhsulları, mühüm dəyəri olmayan yanacaq, ixtisas kitabları, peşə avadanlığı, daimi istifadə edilən qab-qacaq) həbs qoyula bilməz (maddə 248.4)
4. Həbs yalnız toplanılmış materiallar kifayət qədər əsas verdikdə qoyula bilər; o, bir qayda olaraq, məhkəmənin qərarı əsasında qoyulur (maddə 249.1–249.2)
5. Təxirə salına bilməyən hallarda müstəntiq dəqiq məlumat olduqda, 177.2–177.5-ci maddələrin tələblərini yerinə yetirməklə məhkəmənin qərarı olmadan həbs qoya bilər (maddə 249.5)
6. Dəyər cərimə əmsalları tətbiq edilmədən, həmin ərazidə orta bazar qiymətləri ilə müəyyən edilir; mülki iddia üçün həbs edilən əmlakın dəyəri iddianın qiymətindən artıq olmamalıdır (maddə 250.1–250.2)
7. Qərarı məhkəməyədək icraatda müstəntiq, məhkəmə icraatında dövlət icra məmuru icra edir (maddə 251.1)
8. Daşınmaz əmlak və iri həcmli əşyalardan başqa həbs edilmiş əmlak bir qayda olaraq götürülür; qiymətli metallar, daşlar, pul, sənədli qiymətli kağızlar Mərkəzi Banka təhvil verilir (maddə 251.7)
9. Səhvən həbsdə orqan imtina etdikdə və ya müraciət alındığı vaxtdan 10 gün ərzində məlumat vermədikdə — müstəntiqin qərarından 449-cu, məhkəmənin qərarından 454-cü maddəyə uyğun şikayət (maddə 253.0)
10. Məhkəməyədək icraatda mülki iddiadan imtina və ya icraata xitam halında məhkəmənin qoyduğu həbs müstəntiqin prosessual rəhbərliyi həyata keçirən prokurorla razılaşdırılmış qərarı ilə ləğv edilir, digər hallarda isə yalnız məhkəmənin qərarı ilə ləğv edilə bilər (maddə 254.1)
11. Məhkəmə və ya prosessual rəhbərliyi həyata keçirən prokuror öz səlahiyyətləri daxilində cinayət təqibi orqanının qanunsuz həbs qoyduğu əmlakı həbsdən azad edir (maddə 254.2)

Biliyini yoxla: Dərs 44 testi — 25 sual · bütün testlər

Əvvəlki mövzu: axtarış və götürmə (maddə 242–247).

Növbəti mövzu: poçt göndərişləri və ələ keçirmə (maddə 255–259).