İMTAHAN KONSPEKTİ · DÖVLƏT QULLUĞU, VƏKİLLİK VƏ HAKİMLİK

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası

158 maddə · 5 bölmə · 12 fəsil · Bütün əsas nüanslar

📅 Tarixi açar tarixlər (imtahanda soruşulur!)

12 noyabr 1995	Referendumla qəbul edildi
27 noyabr 1995	Qüvvəyə mindi
24 avqust 2002	1-ci dəyişikliklər (referendum)
18 mart 2009	2-ci əlavə və dəyişikliklər
26 sentyabr 2016	3-cü əlavə və dəyişikliklər (Prezident müddəti 5→7 il, vitse-prezident institutu)

🗂️ Konstitusiyanın ümumi quruluşu

Bölmə	Fəsil	Maddələr
I. Ümumi müddəalar	I — Xalq hakimiyyəti	1–6
I. Ümumi müddəalar	II — Dövlətin əsasları	7–23
II. Əsas hüquqlar, azadlıqlar və vəzifələr	III — Əsas insan və vətəndaş hüquqları	24–71
II. Əsas hüquqlar, azadlıqlar və vəzifələr	IV — Vətəndaşların əsas vəzifələri	72–80
III. Dövlət hakimiyyəti	V — Qanunvericilik hakimiyyəti	81–98
	VI — İcra hakimiyyəti	99–124
	VII — Məhkəmə hakimiyyəti	125–133
	VIII — Naxçıvan Muxtar Respublikası	134–141
IV. Yerli özünüidarəetmə	IX — Bələdiyyələr	142–146
V. Hüquq və qanun	X — Qanunvericilik sistemi	147–151
	XI — Konstitusiyada dəyişikliklər	152–155
	XII — Konstitusiyaya əlavələr	156–158

+ Preambula (Niyyətlər bəyannaməsi) və Keçid müddəaları (12 bənd)

📜 Preambula — 6 ülvi niyyət

Azərbaycan xalqı referendum yolu ilə aşağıdakı 6 niyyəti bəyan edir:

Müstəqilliyi, suverenliyi və ərazi bütövlüyünü qorumaq;
Konstitusiya çərçivəsində demokratik quruluşa təminat vermək;
Vətəndaş cəmiyyətinin bərqərar edilməsi;
Qanunların aliliyini təmin edən hüquqi, dünyəvi dövlət qurmaq;
Hamının layiqli həyat səviyyəsini təmin etmək;
Dünya xalqları ilə dostluq, sülh və əmin-amanlıq şəraitində yaşamaq.

🧠 Mnemonika: “Ərazi–Demokratiya–Cəmiyyət–Dünyəvilik–Layiq–Sülh” → Ə.D.C.D.L.S.

BİRİNCİ BÖLMƏ

Ümumi Müddəalar

I fəsil · Xalq hakimiyyəti (Maddə 1–6)

M.1	Hakimiyyətin yeganə mənbəyi = Azərbaycan xalqı
M.2	Suverenlik. Xalq suveren hüququnu: ① bilavasitə referendumla, ② seçilmiş nümayəndələr vasitəsilə həyata keçirir
M.3 ⭐	Referendum məsələləri — aşağıdakı qutuya bax (çox vacib!)
M.4	Yalnız seçilmiş nümayəndələr xalqı təmsil edə bilər
M.5	Xalq vahiddir. Azərbaycan = bütün vətəndaşların bölünməz vətəni
M.6 ⭐	Hakimiyyətin mənimsənilməsi = xalqa qarşı ən ağır cinayət

⚖️ MADDƏ 3 — Referendum (ən çox soruşulan mövzu)

✅ YALNIZ referendumla həll olunur:

1️⃣ Konstitusiyanın qəbulu və dəyişdirilməsi
2️⃣ Dövlət sərhədlərinin dəyişdirilməsi

❌ Referenduma ÇIXARILA BİLMƏZ:

1️⃣ Vergilər və dövlət büdcəsi
2️⃣ Amnistiya və əfv
3️⃣ Vəzifəli şəxslərin seçilməsi/təyini/təsdiqi

🧠 Mnemonika (çıxarıla bilməz): “VABƏ-V” → Vergi/Büdcə, Amnistiya, Əfv, Vəzifəli şəxs

II fəsil · Dövlətin əsasları (Maddə 7–23)

🏛️ MADDƏ 7 — Azərbaycan dövləti necədir? (mütləq əzbər!)

DEMOKRATİK · HÜQUQİ · DÜNYƏVİ · UNİTAR · RESPUBLİKA

🧠 Mnemonika: “DHDU-R” → Demokratik, Hüquqi, Dünyəvi, Unitar, Respublika

Hakimiyyət bölgüsü: Qanunvericilik → Milli Məclis · İcra → Prezident · Məhkəmə → Məhkəmələr

M.8	Dövlət başçısı = Prezident. Xalqın vahidliyini təcəssüm etdirir; məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyinin təminatçısı
M.9	Silahlı Qüvvələr. Prezident = Ali Baş Komandan. Müharibəni beynəlxalq münaqişə həlli vasitəsi kimi rədd edir
M.11	Ərazi: vahid, toxunulmaz, bölünməz, özgəninkiləşdirilə bilməz
M.12	Dövlətin ali məqsədi = insan və vətəndaş hüquq və azadlıqları + layiqli həyat səviyyəsi
M.13	Mülkiyyət 3 növ: dövlət · xüsusi · bələdiyyə
M.15	İqtisadiyyat sosial yönümlü; inhisarçılığa və haqsız rəqabətə yol verilmir
M.18	Din dövlətdən ayrıdır. Dövlət təhsil sistemi dünyəvi. İnsanpərvərliyə zidd dinlərin təbliği qadağan
M.19	Pul vahidi = manat. Emissiya hüququ yalnız Mərkəzi Bankda (dövlətin müstəsna mülkiyyəti)
M.21	Dövlət dili = Azərbaycan dili
M.22	Paytaxt = Bakı şəhəri
M.23	Dövlət rəmzləri: bayraq · gerb · himn. Bayraq nisbəti 1:2 (mavi-qırmızı-yaşıl, aypara+8 guşəli ulduz)

İKİNCİ BÖLMƏ

Əsas Hüquqlar, Azadlıqlar və Vəzifələr

III fəsil · Əsas insan və vətəndaş hüquqları (Maddə 24–71)

⚠️ Bu fəsil imtahanın özəyidir. Hüquqlar doğulduğu andan toxunulmazdır (M.24). Bu fəsildəki hüquqlar dəyişdirilə/ləğv edilə bilməz (M.155-ə bax).

👤 Şəxsi (fərdi) hüquqlar

M.24	İnsan ləyaqəti qorunur. Hüquqlar doğulduğu andan toxunulmazdır
M.25 ⭐	Bərabərlik hüququ. Hamı qanun və məhkəmə qarşısında bərabərdir. Kişi=qadın. İrq, etnik, din, dil, cins, mənşəyə görə ayrı-seçkilik qadağan
M.27 ⭐	Yaşamaq hüququ. Ölüm cəzası — tam ləğvinədək yalnız dövlətə/insana qarşı xüsusilə ağır cinayətlərə görə qanunla müəyyən edilə bilər
M.28	Azadlıq hüququ. Yalnız qanunla, tutulma/həbs yolu ilə məhdudlaşdırıla bilər. Sərbəst hərəkət, yaşayış yeri seçmək
M.29	Mülkiyyət hüququ. Heç kəs məhkəmə qərarı olmadan mülkiyyətindən məhrum edilə bilməz. Əmlakın müsadirəsinə yol verilmir. Vərəsəlik təminatı
M.30	Əqli mülkiyyət hüququ (müəlliflik, ixtiraçılıq)
M.31	Təhlükəsiz yaşamaq hüququ
M.32 ⭐	Şəxsi toxunulmazlıq. Şəxsi/ailə həyatının sirri. Razılıq olmadan məlumat toplanması qadağan. Yazışma, telefon, poçt sirri — dövlət təminatı
M.33	Mənzil toxunulmazlığı. Yalnız qanun və ya məhkəmə qərarı ilə daxil olmaq olar
M.34	Nikah hüququ. Könüllü razılıq əsasında. Ər-arvad bərabər. 18 yaş tamam olanda əmək qabiliyyətli övlad valideyni saxlamağa borclu

💼 Sosial-iqtisadi və mədəni hüquqlar

M.35	Əmək hüququ. Heç kəs zorla işlədilə bilməz. Minimum əmək haqqı təminatı
M.36	Tətil hüququ. Hərbi qulluqçular tətil edə bilməz. Lokaut qadağan
M.37 ⭐	İstirahət hüququ. İş günü gündə 8 saatdan artıq deyil. İldə azı 21 təqvim günü ödənişli məzuniyyət
M.38	Sosial təminat hüququ (yaş, xəstəlik, əlillik, işsizlik və s.)
M.39	Sağlam ətraf mühitdə yaşamaq + ekoloji zərərin əvəzini almaq hüququ
M.41	Sağlamlığın qorunması + tibbi yardım
M.42 ⭐	Təhsil hüququ. Dövlət pulsuz icbari ümumi orta təhsil təmin edir
M.45	Ana dilindən istifadə hüququ
M.51	Yaradıcılıq azadlığı

🗳️ Siyasi hüquqlar və azadlıqlar

M.47 ⭐	Fikir və söz azadlığı. Heç kəs əqidəsini açıqlamağa məcbur edilə bilməz. Ədavət/düşmənçilik oyadan təbliğat qadağan
M.48	Vicdan azadlığı. Dinə münasibəti sərbəst seçmək; heç bir dinə etiqad etməmək hüququ
M.49	Sərbəst toplaşmaq. Dövlət orqanını qabaqcadan xəbərdar etməklə, dinc, silahsız
M.50 ⭐	Məlumat azadlığı. Kütləvi informasiya azadlığı təminat altında. Senzura qadağan
M.54	Siyasi həyatda iştirak. Dövlət çevrilişinə müqavimət göstərmək hüququ
M.55	Dövlətin idarə olunmasında iştirak; dövlət orqanlarında qulluq
M.56 ⭐	Seçki hüququ (seçmək və seçilmək). Məhkəmə ilə fəaliyyət qabiliyyətsizliyi təsdiqlənənlər iştirak edə bilməz
M.57	Müraciət hüququ (fərdi + kollektiv). Tənqidə görə təqib qadağan; təhqir/böhtan tənqid sayılmır
M.58	Birləşmək hüququ (partiya, həmkarlar ittifaqı). Birliyə daxil olmağa məcbur etmək qadağan
M.59	Azad sahibkarlıq hüququ

⚖️ Məhkəmə-hüquqi təminatlar (VƏKİLLİK üçün ən kritik blok!)

M.60	Hüquqların inzibati və məhkəmə təminatı. İşə ağlabatan müddətdə baxılmalı
M.61 ⭐	Hüquqi yardım hüququ. Qanunla nəzərdə tutulan hallarda ödənişsiz. Tutulan andan müdafiəçinin köməyi
M.62	Məhkəmə aidiyyəti dəyişdirilə bilməz. Şəxsin razılığı olmadan başqa məhkəməyə keçirmək qadağan
M.63 ⭐⭐	Təqsirsizlik prezumpsiyası. Məhkəmə hökmü olmadan kimsə təqsirli sayıla bilməz. Şübhələr → təqsirləndirilənin xeyrinə. Təqsirsizliyi sübuta yetirməyə borclu deyil. Qanunsuz əldə edilmiş sübutlar istifadə edilə bilməz
M.64	Bir cinayətə görə təkrarən məhkum etmək qadağan (ne bis in idem)
M.65	Yuxarı məhkəmədə təkrar baxılma + əfv/cəzanın yüngülləşdirilməsi tələbi hüququ
M.66	Qohumlar əleyhinə ifadəyə məcbur etmək qadağan (özü, ər/arvad, övlad, valideyn, qardaş, bacı)
M.67	Tutulanın hüquqları: dərhal hüquqları və tutulma səbəbi bildirilməli. Məhkum edilməzdən əvvəl dinlənilməli

M.46	Şərəf və ləyaqətin müdafiəsi. İşgəncə qadağan. Razılıq olmadan tibbi/elmi təcrübə qadağan
M.69	Əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayanlar — vətəndaşlarla bərabər hüquqlar (qanun/müqavilə istisnası ilə)
M.70	Siyasi sığınacaq. Siyasi əqidəyə görə təqib olunanları başqa dövlətə vermək qadağan
M.71 ⭐	Hüquqların təminatı. Hüquqlar birbaşa qüvvədədir. Törədildiyi zaman cinayət sayılmayan əmələ görə məsuliyyət yoxdur. Yeni qanun məsuliyyəti yüngülləşdirirsə → tətbiq edilir (geriyə şamil). Hüquqlar yalnız mütənasib məhdudlaşdırıla bilər

IV fəsil · Vətəndaşların əsas vəzifələri (Maddə 72–80)

M.72 ⭐	Vəzifələr yalnız Konstitusiya və ya qanunla qoyula bilər. Qanunu bilməmək məsuliyyətdən azad etmir
M.73	Vergiləri tam və vaxtında ödəmək borcu
M.74	Vətənə sədaqət müqəddəsdir. And içmiş şəxs dövlətə qarşı qiyam/çevrilişdə ittiham olunarsa → vəzifədən gedir, bir daha tuta bilməz
M.75	Dövlət rəmzlərinə hörmət
M.76	Vətəni müdafiə = borc. Əqidə hərbi xidmətə ziddirsə → alternativ xidmət
M.77–78	Tarix-mədəniyyət abidələrini və ətraf mühiti qorumaq
M.80	Konstitusiya/qanun pozuntusu → məsuliyyət

ÜÇÜNCÜ BÖLMƏ

Dövlət Hakimiyyəti

V fəsil · Qanunvericilik hakimiyyəti — Milli Məclis (Maddə 81–98)

M.82 ⭐	Milli Məclis = 125 deputat
M.83	Seçki sistemi = majoritar; ümumi, bərabər, birbaşa, gizli
M.84 ⭐	Səlahiyyət müddəti = 5 il. Seçkilər hər 5 ildə noyabrın 1-ci bazar günü
M.85	Deputatlığa namizəd = seçki hüququ olan hər vətəndaş. İkili vətəndaşlıq, icra/məhkəmə qulluğu, din xadimi olanlar ola bilməz
M.87 ⭐	83 deputatın səlahiyyəti təsdiqlənərsə → Məclis səlahiyyətlidir (kvorum)
M.88	İldə 2 sessiya: yaz və payız. Növbədənkənar sessiya — sədr, Prezidentin və ya 42 deputatın tələbi ilə
M.90	Toxunulmazlıq. Cinayət başında yaxalanma istisna. Toxunulmazlığa yalnız Baş prokurorun təqdimatı + Məclisin qərarı ilə xitam verilir
M.93	Məclis 3 növ akt qəbul edir: Konstitusiya qanunları · qanunlar · qərarlar

⭐⭐ MADDƏ 94 — “Ümumi qaydalar” (27 bənd) — ən çox imtahan sualı!

Milli Məclisin ümumi qaydalar müəyyən etdiyi sahələr. Bilməli olduğunuz əsas bəndlər:

insan hüquqları təminatı (1) · Prezident seçkiləri (2) · Məclis seçkiləri (3) · referendum (4) · məhkəmə quruluşu, hakimlərin statusu, prokurorluq, vəkillik, notariat (5) · məhkəmə icraatı (6) · bələdiyyə seçkiləri (7) · fövqəladə/hərbi vəziyyət (8) · mülki hüquq, əqdlər, vərəsəlik (11-12) · mülkiyyət hüququ (13) · ailə münasibətləri (14) · vergilər (15) · əmək və sosial təminat (16) · cinayətlərin müəyyən edilməsi və məsuliyyət (17) · dövlət qulluğu (19) · gömrük işi (25) · bank, sığorta (27)

🔑 Səsvermə: 2, 3, 4-cü bəndlər (Prezident seçkiləri, Məclis seçkiləri, referendum) → 83 səs. Qalan bəndlər → 63 səs

⭐ MADDƏ 95 — Milli Məclisin “həll etdiyi məsələlər” (20 bənd)

büdcənin təsdiqi və icraya nəzarət (5) · İnsan hüquqları üzrə müvəkkilin (Ombudsman) seçilməsi (6) · hərbi doktrinanın təsdiqi (7) · Baş nazirin təyininə razılıq (9) · Konstitusiya/Ali/apellyasiya məhkəmələri hakimlərinin təyini (10) · Baş prokurorun təyin/azadına razılıq (11) · Prezidentin impiçmenti (12) · hakimlərin vəzifədən kənarlaşdırılması (13) · NK-yə etimad (14) · müharibə elanına razılıq (17) · referendum təyini (18) · amnistiya (19)

🔑 Səsvermə: 1-5-ci bəndlər → 63 səs (qanunla); qalanları → qərarla

M.96 ⭐	Qanunvericilik təşəbbüsü hüququ kimlərdə var? → aşağıdakı qutu
M.97 ⭐	Qanunlar 14 gün ərzində Prezidentə imzalanmağa təqdim olunur. Təcili layihə → 24 saat
M.98	Qanun və qərar dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir (başqa qayda yoxdursa)

📝 MADDƏ 96 — Qanunvericilik təşəbbüsü hüququ olan 6 subyekt:

1️⃣ Milli Məclisin deputatları · 2️⃣ Prezident · 3️⃣ Ali Məhkəmə · 4️⃣ Seçki hüququ olan 40 min vətəndaş · 5️⃣ Prokurorluq · 6️⃣ Naxçıvan MR Ali Məclisi

🧠 Mnemonika: “De-Pre-Ali-40-Pro-Nax”. Qeyd: Prezident/Ali Məhkəmə/40min/Prokurorluq/Naxçıvan layihələri təqdim olunmuş şəkildə səsə qoyulur; 2 ay (təcili → 20 gün) ərzində

VI fəsil · İcra hakimiyyəti — Prezident (Maddə 99–124)

👔 MADDƏ 100–101 — Prezidentliyə namizəd və seçki

Yaşadığı müddət	10 ildən artıq daimi yaşayan
Təhsil	Ali təhsilli
Vətəndaşlıq	İkili vətəndaşlığı OLMAYAN
Məhkumluq	Ağır cinayətə görə məhkum olmayan
⚠️ Yaş həddi	2016-dan SONRA yaş həddi YOXDUR (əvvəl 35 idi)
Müddət	7 il (2016-dan; əvvəl 5 il idi)
Necə seçilir	Səslərin yarısından çoxu (1-ci turda olmasa → 2-ci tur)

M.102	Seçki yekunlarını Konstitusiya Məhkəməsi 14 gün ərzində elan edir
M.103	And — 3 gün ərzində, Konstitusiya Məhkəməsi hakimləri qarşısında. Vitse-prezidentləri Prezident təyin edir
M.105 ⭐	Prezident vəzifədən gedərsə → 60 gün ərzində növbədənkənar seçki. Səlahiyyəti Birinci vitse-prezident icra edir (sonra Baş nazir → Məclis sədri)
M.106	Prezident toxunulmazlıq hüququna malik
M.107 ⭐	İmpiçment (vəzifədən kənarlaşdırma): ağır cinayət → Konstitusiya Məhkəməsinin təşəbbüsü + Ali Məhkəmənin rəyi (30 gün) → Məclisin 95 səs çoxluğu. KM sədri imzalayır. 2 ay ərzində qəbul olunmalı
M.110	Prezident qanunu 56 gün ərzində imzalayır və ya etirazla qaytarır. Veto aşılması: 83 səslik qanun → 95 səs; 63 səslik → 83 səs
M.113	Prezidentin aktları: ümumi qaydalar → fərman; digər məsələlər → sərəncam
M.114	Nazirlər Kabineti = Prezidentin yuxarı icra orqanı; ona tabe və cavabdeh
M.116	Yeni Prezident vəzifəyə başlayanda NK istefa verir
M.118 ⭐	Baş nazir Milli Məclisin razılığı ilə Prezident tərəfindən təyin olunur. Məclis 1 həftə ərzində qərar verməli. 3 dəfə razılıq verilməzsə → Prezident razılıqsız təyin edə bilər
M.124	Yerli icra hakimiyyəti başçılarını Prezident təyin və azad edir

VII fəsil · Məhkəmə hakimiyyəti (Maddə 125–133)

⚠️ HAKİMLİK imtahanı üçün ən kritik fəsil. Bütün maddələri əzbər bilin.

M.125	Məhkəmə hakimiyyəti yalnız məhkəmələr tərəfindən. Fövqəladə məhkəmələr qadağan. Konstitusiya, mülki, cinayət icraatı vasitəsilə
M.126 ⭐	Hakimliyə namizəd: seçki hüququ olan, ali hüquq təhsilli, hüquqşünas ixtisası üzrə işləyən vətəndaş. (Yaş həddi 2016-da götürülüb). Partiya üzvü ola bilməz, sahibkarlıqla məşğul ola bilməz
M.127 ⭐	Hakimlərin müstəqilliyi. Yalnız Konstitusiya və qanuna tabe, dəyişilməzdirlər. İcraat çəkişmə prinsipi əsasında, açıq (qapalı iclas istisna). Qiyabi cinayət icraatı qadağan (istisnalarla)
M.128	Hakimlərin toxunulmazlığı. Kənarlaşdırma: cinayət → Prezidentin təşəbbüsü + Ali Məhkəmənin rəyi → Məclis. Konstitusiya/Ali/apellyasiya hakimləri → 83 səs; digər hakimlər → 63 səs
M.129	Məhkəmə qərarları dövlət adından, icrası məcburi. Qanuna və sübutlara əsaslanmalı
M.130 ⭐⭐	Konstitusiya Məhkəməsi = 9 hakim. KM hakimlərini Prezidentin təqdimatı ilə Məclis təyin edir. Hər kəs hüquqları pozulduqda KM-ə fərdi şikayət verə bilər (konstitusiya şikayəti)
M.131 ⭐	Ali Məhkəmə = ali məhkəmə orqanı; kassasiya qaydasında ədalət mühakiməsi; məhkəmə praktikasına dair izahatlar verir
M.132	Apellyasiya məhkəmələri = yuxarı instansiya məhkəmələri
M.133 ⭐	Prokurorluq: qanunların icrasına nəzarət; cinayət işi başlayır və istintaq aparır; dövlət ittihamını müdafiə edir; iddia qaldırır. Vahid mərkəzləşdirilmiş orqan, Baş prokurora tabe

🏛️ Məhkəmə sistemi — instansiyalar

KONSTİTUSİYA MƏHKƏMƏSİ (9 hakim) — ayrıca

▼ ümumi sistem ▼

ALİ MƏHKƏMƏ (kassasiya)

▲

APELLYASİYA MƏHKƏMƏLƏRİ

▲

ÜMUMİ və İXTİSASLAŞDIRILMIŞ MƏHKƏMƏLƏR (1-ci instansiya)

VIII fəsil · Naxçıvan Muxtar Respublikası (Maddə 134–141)

M.134 ⭐	Naxçıvan MR = Azərbaycanın tərkibində muxtar dövlət; ayrılmaz tərkib hissəsi
M.135	Hakimiyyət bölgüsü: Ali Məclis (qanunvericilik) · Nazirlər Kabineti (icra) · məhkəmələr
M.136	Ali vəzifəli şəxs = Ali Məclisin Sədri
M.137 ⭐	Ali Məclis = 45 üzv; səlahiyyət müddəti 5 il
M.140	Naxçıvan Baş nazirini Prezidentin razılığı ilə Ali Məclis təyin edir

DÖRDÜNCÜ BÖLMƏ

Yerli Özünüidarəetmə — Bələdiyyələr

IX fəsil · Bələdiyyələr (Maddə 142–146)

M.142 ⭐	Yerli özünüidarəni bələdiyyələr həyata keçirir; seçkilər əsasında yaradılır
M.144	Səlahiyyətləri: reqlament təsdiqi, sədr seçimi, yerli vergilər, yerli büdcə, bələdiyyə mülkiyyəti, sosial/iqtisadi/ekoloji proqramlar
M.145 ⭐	Qərarlar sadə səs çoxluğu ilə. Yerli vergilər/ödənişlər → üçdə iki (2/3) səs çoxluğu
M.146	Bələdiyyələr müstəqildir, lakin dövlət nəzarət edir; Milli Məclisə hesabat verirlər. Bələdiyyə suverenliyə zidd ola bilməz

BEŞİNCİ BÖLMƏ

Hüquq və Qanun

X fəsil · Qanunvericilik sistemi (Maddə 147–151)

M.147 ⭐	Konstitusiya ən yüksək hüquqi qüvvəyə malik, birbaşa qüvvədədir, qanunvericiliyin əsasıdır
M.148 ⭐⭐	Aktların iyerarxiyası — aşağıdakı piramida (mütləq əzbər!). Beynəlxalq müqavilələr sistemin ayrılmaz hissəsi
M.149	Aktlar haqq-ədalətə əsaslanmalı, dərc edilməli. Hüquqi vəziyyəti yaxşılaşdıran/məsuliyyəti yüngülləşdirən akt → geriyə şamil; ağırlaşdıran → şamil edilmir
M.151 ⭐	Ziddiyyət olarsa beynəlxalq müqavilələr üstündür (Konstitusiya və referendum aktları istisna)

📊 MADDƏ 148 — Normativ aktların iyerarxiyası (yuxarıdan aşağı)

1. KONSTİTUSİYA

2. Referendumla qəbul edilmiş aktlar

3. Qanunlar

4. Fərmanlar (Prezident)

5. Nazirlər Kabinetinin qərarları

6. Mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının normativ aktları

🧠 Mnemonika: “Kon-Ref-Qan-Fər-NK-Mər”. Hər akt özündən yuxarıdakına zidd ola bilməz!

XI–XII fəsillər · Dəyişikliklər və Əlavələr (Maddə 152–158)

M.152 ⭐	Konstitusiyanın mətnində dəyişiklik YALNIZ referendumla
M.153	Dəyişikliyi Məclis və ya Prezident təklif edir → KM-in rəyi alınır
M.154	KM referendumla qəbul olunan dəyişikliklərə dair qərar qəbul edə bilməz
M.155 ⭐⭐	DƏYİŞDİRİLƏ/MƏHDUDLAŞDIRILA BİLMƏYƏN maddələr: 1, 2, 6, 7, 8, 21 (dəyişiklik/ləğv); III fəsil insan hüquqlarının ləğvi/məhdudlaşdırılması referenduma çıxarıla bilməz
M.156 ⭐	Konstitusiyaya əlavələr (Konstitusiya qanunu): Məclisdə 95 səs çoxluğu, 2 dəfə səsvermə (aralarında 6 ay). Konstitusiyanın ayrılmaz hissəsidir, əsas mətnə zidd ola bilməz
M.157	Əlavələri Prezident və ya azı 63 deputat təklif edə bilər
M.158 ⭐	Birinci bölmə (Ümumi müddəalar) ilə bağlı əlavə təklif edilə bilməz

🔒 “Toxunulmaz” maddələr — fərqi yadda saxlayın:

Dəyişikliklər (mətndə) → yalnız REFERENDUM (M.152)
Əlavələr (Konstitusiya qanunu) → Məclisdə 95 səs, 2 dəfə (M.156)
Heç vaxt dəyişdirilə bilməz: M.1, 2, 6, 7, 8, 21 + III fəsil hüquqları
Birinci bölməyə əlavə qadağan (M.158)

⏳ Keçid müddəaları (12 bənd)

Konstitusiya rəsmən dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir; 1978-ci il Konstitusiyası qüvvədən düşür
Qüvvəyə mindiyi günədək olan qanunlar zidd olmayan hissədə qüvvədə qalır
2 il ərzində yerli özünüidarə qanunu qəbul edilməli, bələdiyyə seçkiləri keçirilməli
1 il ərzində Konstitusiya Məhkəməsi yaradılmalı; o yaradılanadək onun səlahiyyətlərini qismən Ali Məhkəmə icra edir
Ali Arbitraj Məhkəməsi → İqtisad Məhkəməsi adlanır

İMTAHAN ÜÇÜN ƏN VACİB

🎯 Master Yadda Saxlama Cədvəlləri

Bu rəqəmlər imtahanda ən çox soruşulur

🗳️ Səs çoxluqları (Milli Məclis)

Səs	Nə üçün lazımdır
63	Adi qanunlar (M.94 əksər bəndləri); M.95-in 1-5 bəndləri; adi hakimlərin kənarlaşdırılması; əlavə təklifi (M.157)
83	M.94-ün 2,3,4 bəndləri (Prezident/Məclis seçkiləri, referendum); Konstitusiya/Ali/apellyasiya hakimlərinin kənarlaşdırılması; Məclis kvorumu
95	Prezidentin impiçmenti (M.107); Konstitusiyaya əlavələr (M.156); 83-səslik qanunun veto aşılması

⏱️ Önəmli müddətlər

Müddət	Nəyə aiddir
24 saat	Təcili qanun Prezidentə təqdim; hərbi/fövqəladə vəziyyət fərmanının Məclisə təsdiqi
3 gün	Prezident andı (yekun elanından sonra)
1 həftə	Məclisin Baş nazirə razılıq qərarı; impiçment qərarının KM tərəfindən imzalanması
14 gün	Qanunun Prezidentə imzalanmağa təqdimi; Prezident seçki yekunlarının elanı
20 gün	Təcili elan olunan layihələrin səsə qoyulması
30 gün	Ali Məhkəmənin impiçment/hakim üçün rəy müddəti
56 gün	Prezidentin qanunu imzalama/qaytarma müddəti
60 gün	Prezident vəzifədən gedəndə növbədənkənar seçki
2 ay	İmpiçment qərarının qəbulu; qanunvericilik təşəbbüsü layihələrinin səsə qoyulması
6 ay	Konstitusiya qanunu üçün iki səsvermə arası
5 il	Milli Məclis və Naxçıvan Ali Məclisi səlahiyyət müddəti
7 il	Prezidentin səlahiyyət müddəti (2016-dan)

🔢 Açar rəqəmlər və say tərkibləri

Rəqəm	Nəyi bildirir
9	Konstitusiya Məhkəməsi hakimlərinin sayı
45	Naxçıvan MR Ali Məclisi üzvlərinin sayı
83	Milli Məclisin səlahiyyətli olması üçün təsdiqlənməli deputat sayı (kvorum)
125	Milli Məclis deputatlarının ümumi sayı
40.000	Qanunvericilik təşəbbüsü üçün lazım olan seçici sayı
8 saat	Maksimum iş günü (M.37)
21 gün	Minimum illik ödənişli məzuniyyət (M.37)
15 yaş	İşə götürülmənin minimum yaşı (M.17); 18 yaş — valideyni saxlama borcu (M.34)

👥 “Kim kimi təyin edir?” (səlahiyyət xəritəsi)

Vəzifə	Təyinat qaydası
Baş nazir	Prezident + Məclisin razılığı (3 dəfə rədd → Prezident özü)
Nazirlər Kabineti üzvləri	Prezident (təkbaşına)
Konstitusiya/Ali/apellyasiya hakimləri	Prezidentin təqdimatı → Məclis təyin edir
Digər (yerli) məhkəmə hakimləri	Prezident təyin edir
Baş prokuror	Prezident + Məclisin razılığı
Ombudsman (İnsan hüquqları müvəkkili)	Prezidentin təqdimatı → Məclis seçir
Mərkəzi Bank İdarə Heyəti	Prezidentin təqdimatı → Məclis; sədri Prezident təyin edir
Vitse-prezidentlər	Prezident (təkbaşına)
Yerli icra hakimiyyəti başçıları	Prezident

🛡️ Toxunulmazlığa kim xitam verir?

Şəxs	Toxunulmazlığa xitam
Deputat	Baş prokurorun təqdimatı → Milli Məclisin qərarı
Baş nazir / Vitse-prezident	Baş prokurorun təqdimatı → Prezident
Hakim	Yalnız qanunda nəzərdə tutulan qaydada (cinayət məsuliyyəti)

🧠 Bütün mnemonikalar bir yerdə

Preambula (6 niyyət)	Ə.D.C.D.L.S.
Dövlət (M.7)	DHDU-R (Demokratik-Hüquqi-Dünyəvi-Unitar-Respublika)
Referenduma çıxmaz	VABƏ-V (Vergi/Büdcə-Amnistiya-Əfv-Vəzifəli şəxs)
Qanun təşəbbüsü (6)	De-Pre-Ali-40-Pro-Nax
Aktlar piramidası	Kon-Ref-Qan-Fər-NK-Mər
Dəyişməz maddələr	1, 2, 6, 7, 8, 21 + III fəsil